Қapaғaнды облысының әкімі Нурлан Нығматулиннiң шешімімен әйгiлi «Дос-Мұқасан» ансамбліне қаладағы жұлдыздар аллеясынан атаулы белгі орнатылатын болды.

«Дос-Мұқасан» –
жұлдыздар
аллеясында

Арнайы комиссия мүшелеpiнe бұл шешімге келмес бұрын, ұзақ уақыт ойланып-толғануға тура келген көpiнeдi. Әрине, өзге де ұсыныстар түскен. Ермек Серкебаев, Әлiбек Дiнiшев сияқты майталмандардың да аты аталған екен. Ақыры бірнеше рет өткен алқалы кеңес :қырық жылдан астам уақыт сахнадан түспей келе жатқан «Дос-Мұқасан» аспаптық ансамбліне тоқтауды жөн санапты.
«Ансамбльдің атаулы белriciнiң ашылуы қарағандылықтардың осы ұжымға деген махаббатының белгiсi, олардың отандық өнеpдi дамытуға қосқан үлеciне деген құрмет», – дейді әкім.
Сонымен, жұлдыздар аллеясындағы атаулы белгі ертең «Қарағанды – жастығымның қаласы» атты ретро-фестиваль аясында ашылады деп күтілуде.
– Бүгін Қарағандыға жол жүріп бара жатырмыз. Ұйымдастырушылардың жоспары бойынша, күндіз түрлі кездесулер өтeдi. Кешке концерт қоямыз. Қонцерттің соңы атаулы белгiнiң салтанатты ашылуына ұласпақ. Бiздiң еңбегiмiздi елепecкepгeндepiнe шүкiршiлiк етiп, рақмет айтамыз. Алдыңғы жылы Павлодарда ескерткiш ашылғанын бiлеciздер. Былтыр тиicтi орындар тарапынан атаққа не болдық. Жыл соңында «Жыл адамы» таңдауында «Алтын Адам» атаңдық. Биыл тағы да қуанышқа кенелiп жатырмыз. Жақсы күндepдiң көп болғаны жақсы ғой. Алматыда жоқ аллеяны Нурлан Нығматулин Қарағандыда ашып отыр. Ретрофестиваль өткiзiп жур. Eкi жыл бұрын Бибiгүл Төлегенова, былтыр Роза Рымбаева осындай құрметке ие болған eдi. Үлкендердiң iшiнен бiздi таңдап алған көpiнeдi. Оның үстiнe, бұл атаулы белriнi алған өнер иесi сол күнi қарағандылықтар алдында есеп беруi тиiс екен. Әйтпесе бiзден бұрын Роза Бағланова, Ермек Серкебаев, Әлiбек Дiнiшевтердiң де алатын орны бар ғой. Бipақ алдағы уақытта олар да ескерусiз қалмайды деп ойлаймын. Өзiмiз жағымды жаңалықты алдыңғы күні ғaнa бiлдiк. Бұйыртса, Қарағандығa барып келген соң бұл қуанышты «жуу» мәселеciн ойластырамыз. Алматы қаласының атқамiнерлерi де осындай игi бастама көтерiп, «Дос-Мұқасанға» ескерткіш ашып, не болмаса тағы да басқа шаруалар атқарамын десе, қарсылығымыз жоқ. Өйткенi бұл бiздiң өсiп-өнген, маңдайымыздан тер төккен жерiмiз. Қарағандының қолынан келген дүние алматылықтардың да қолынан келуi тиiс деп ойлаймын. «Қүлақтарына алтын сырға», – дейдi «Дос-Мұқасан» аспаптық ансамблiнiң белдi әншiсi Бақытжан Жумадiлов.

– Досым аға, Мұрат Құсайынов, Бақытжан Жұмаділов туралы әңгіме бір басқа, ал, сіздің ән салып, ансамбльде өнер көрсеткеніңіз біз үшін жұмбақ болатыны рас. Оның себебі, ол кісілер өмірбақи өнерде жүр, ал, Сіз техника ғылымдарының докторы боп кеттіңіз.
– Алғашқы кезде ешқайсымыз да өнерде болатынымызды білген жоқпыз. Тіпті, өнерге кетеміз деп те ойлаған жоқпыз. Бала кезімнен әке-шешем менің инженер болғанымды қалайтын. Ол уақытта автоматика, энергетика салалары енді-енді дами бастаған кез. Оның үстіне, менің математикам, физикам да өте жақсы болатын. Төртінші класта оқып жүрген кезімнен бастап-ақ, “инженер боласың” деп құлағыма құя берді, құя берді. Сондықтан ба екен, менің ойымда инженерліктен басқа ешнәрсе болмайтын. Кентау деген ол кезде шағын ғана қала болатын. Сол жылдары біздің Кентауда музыкалық мектеп ашылып, ата-анам бізді, яғни қарындасым екеумізді әлгі мектепке оқуға берді. Қазір ойласам, әке-шешем үлкен ақылдылық жасаған екен. Сөйтіп, мен баян класына, қарындасым фортепьянаға барды.
– Ата-анаңыз сіздің өнерге бейімділігіңізді байқаған шығар…
– Білмеймін. Ол кезде кішкентай болдық қой. Мектепке қабылдау үшін арнайы байқау өткізілді. Байқаудың не екенін түсінбейміз?! Екі нотаны көрсетеді де, соны қайта көрсетіп беруімізді сұрайды. Біз оны қайта көрсетіп бердік. Сонымен, комиссия мүшелері “сен қабылдандың” деді. Сөйтсем, музыкаға қабілетім бар екен. Сөйтіп жүріп баянды үйрендім. Онда музыкалық аспаптар кіші қалаларға квотамен ғана түседі. Мәселен, биыл бір мектепке екі баян, бір фортепьяна деген сияқты қабылдап отырады. Оның көбін бастықтар алып қояды. Мен үшін әкем баянды Полтоваға тапсырыс беріп жүріп алдыртты. Оның өзі үш айдан кейін ғана келді. Ал, қарындасыма фортепьянаның суретін сызып берген. Сегіз айға дейін соны сызып, үйреніп жүрді. Сөйтіп жүріп музыкалық мектепті бітірдік қой. Бала кезімдегі әке-шешемнің айтқанымен, инженерлік мамандықты таңдадым. Инженер болу үшін техникалық оқу орнын таңдайсың ғой. Мен де политехникалық университетке құжат тапсырдым. Бір орынға он үш адамнан екен. Оқуым жақсы болған соң жолым болған шығар, сол жылы оқуға түсіп кетгім. Автоматика және есептеу техникасы факультетінің студенті атандым. Онда музыкант боламын деген ойымда да жоқ. Рас, Кентауда музыкалық мектепте оқып жүргенімде, кластағы балалардың көбі үрмелі оркестрге барып, өнер көрсететін. Жолдастарым маған да “жүр-жүр” деп қоймаған соң, бірге барып, сол жерде кварнет үйрендім. Кварнет пен саксофонның механизмі бірдей. Сөйтіп жүріп, саксофоңды да үйреніп алдық қой. Оркестрде мен де ойнаймын. Ол кезде Кентауда тұратындардың көбі орыстар мен гректер. Солардың арасында жалғыз қазақ, кіп-кішкентай боп, мен саксафон ойнап тұратынмын. Университетке оқуға түскеннен кейін, күздің алғашқы айларында студенттерді құрылыс отрядтарына жұмысқа жібереді. Қостанай, Орталық Қазақстанға бидай жинауға барамыз. Сол жақта жүргеңде, Мейірбек пен Мұрат гитара ойнауды сәл-пәл үйреніп алыпты. Гитарамен ән салып көрсек, бірдеңе шығатын сияқты. Оның үстіне, араларында менің ғана музыкалық қабілетім бар. Сөйтіп бірігіп, қазақша ән сала бастадық. Әуелде жатақханаларда ән айтып жүрдік. Қыздардың бөлмелеріне барып, ән салып береміз. Сөйтіп жүргенде бізді басқа университеттерге шақыра бастады. Сосын біз шындап дайындалып, екі дауыспен, үш дауыспен ән айта бастадық. Телеарнадан жарияланған байқауларға қатысып, бағымызды сынап көріп едік, алдыңғы жүлделі орыңдарды иемденіп, жеңімпаз атандық. Ол кезде гитарамен ән айтатын қазақтар көп емес. Сөйтіп жүріп, музыкалық аспаптар сатып ала бастадық. Әуелі, Мейірбекке гитара сатып алдық. Сосын жігіттер картошка жинап, содан тапқан ақшасына маған саксофон сатып әперді. Барабан алып берді. Бес аспабымыз сай болған соң, әртүрлі байқауларға қатысатын болдық. Халық та сондай бір ансамбльді аңсап күтіп жүрді ме, білмеймін, бірден көтеріп әкетті. Ал, “Той жыры” шыққаннан кейін, тіптен дүркіреп кеттік қой.
– Онда әлі ансамбльдің аты “Дос-Мұқасан” бола қойған жоқ шығар…
-1967 жылы Баянауылға құрылыс отрядына бардық. Саня онда тау-кен факультетінде оқитын. (Александрды бәріміз Саня деп атап кеткенбіз) “Ансамбльдегілер бәрің бірге болыңдар” деген соң, бәріміз бірге барып, ХСО да жұмыс істедік. Әуелі мәдениет үйін салдық. Ол үйде алғашқы концертті де біз қойдық. Онда ансамбльдің құрылғанына бір жыл болған. Репертуарымыз бар. Сахнаға шығып, өнер көрсетіп едік, бүкіл зал дүркіреп, қол соғып шу болып кетті. “Тағы айтыңдаршы, тағы қойыңдар” деп қайта-қайта сұрап, тағы да бір концерт қойғызды. Біздің құрылысымыз халық-аралық деңгейде болған соң, шет елдік жастар да жұмыс істеді. Сол шет еддік студенттердің басшысы бізге келіп: “Жігіттер, тамаша ансамбль екен. Мен сендерге ат таптым” дейді. “Қандай?” десек, “Дос-Мұқасан” дейді. Орысшаға келмейді. Қазақшасы да біртүрлі. “Ешқаңдай мағынасы жоқ, сеңдердің есімдеріңнің бірінші буындарынан құралған. Дос-Досым, Мұрат, Қа-Қамит, Сан-Саня. Араларында сызықша болуы керек” деді. Онда не, жаспыз? Сызықша қойылып, аттарымыз бадырайып тұрған соң, ұнамаушы ма еді. Атымыз ұнап тұр. “Дүниежүзіндегі аттары белгілі, дүркіреп тұрған ансамбльдердің көбі “Лос-Парагвай”, “Лос-Анжелес” деп жазылған. Солардың жолын берсін деп, осылай деп қойдым” деп қояды. Содан, ансамбльдің атын осылай атадық. Сөйтіп, “Дос-Мұқасан” боп жүргенімізде, қалалық партия комитетінің хатшысы шақырып алып: “Досым, “Дос-Мұқасан” деген не пәле? Одан да, “Юность” “Жастар”, “Тұлпар” деп қоймайсыңдар ма?”, дейді. Жаспыз ғой, атымыз дүркіреп тұр. “Жоқ, енді болмайды. Бізді көпшілік “Дос-Мұқасан” деп таниды” деп біз де бой бермейміз. Содан ол кісі “Енді не істейміз? Осылай тарап кетіпті” деп ректорға хабарласты. Сөйтіп жүргенде университет бітіретін уақыт та келді. Ансамбльдің мүшелерінің бәрі жақсы оқимыз. Мейірбек “Ленин” стипендианты болатын. Университеттің сахнасында өмірбақи жүрмейміз ғой. Әркім өз жолымызды табуымыз керек қой.
– “Анамның инженер бол” дегені тағы бар дейсіз ғой.
– Иә. Бірақ, ансамбльді де қимаймын. Бәрі таниды. Көшеге шыға алмайсың. Пластинкаларымызға дейін шығып кеткен. Өздері жаздырып, бір сомнан шығарады. Ой-сұмдық пайда тапты ғой.
– Сіздер қандай пайда таптыңыздар?
– Ол кезде пайда табу дегенді білмейміз ғой. Бізге атақ қымбат. Жаспыз ғой. Комсомол “концерт бересіңдер” деп шақырып, әр концертке алты сом төлейтін. Алты сом дегеніңіз, бірталай ақша, ол кезде. Күніне бес-алты рет концерт береміз. Сонда барлығы 30 сом болады.
– Ол уақытта дыбыс жазу, фонограмма деген мүлдем жоқ шығар..
– Әрине, жоқ. Аспаптарымызды аламыз да, концерт қоя береміз. Айтып отырмын ғой, онда бәрі таниды. “Дос-Мұқасан” десе, елдің бәрі елең ете қалатын кез ғой. Қазақша білмеймін. Мектепте бір класта жалғыз қазақ баласы мен болдым. Қалғанының бәрі орыстар мен гректер. Қаланы салған да сол гректер ғой. “Дос-Мұқасан” шыққаннан кейін, әр-әр жерлерге шақырады. Ансамбльдің жетекшісі ретінде, маған сөз береді. Алғашында, сөйлей алмай қиналатынмын. Кейін намыстанып жүріп, қазақшаны үйреніп алдым. Сөйтіп, ансамбльді қимай, тағы бір жылға қалдық. Университетке аға инженер ретінде жұмысқа қалдырды. Онда университетке де атақ керек қой. Қайда барсақ та, “политех, политех” деп шулап жататын. Университетке жұмысқа қалардың алдында ректорға: “Бір жылдан кейін, Мәскеуге аспирантураға жіберсеңіз” деп өтініш жасадым. “Жарайды, бір жыл өткеннен кейін жіберейін” деді. Бірақ, бір жылдан соң, тағы бір жылға қалуымды өтінді. “Жарайды” дедім де, “Бірақ, келесі жылы қалайда аспирантураға жібересіз” деген уәдесін алдым. 1973 жылы Мейірбек пен Хамит Мәскеуге кетті. “Жан досым” деген әнді сол кезде жазғам. Тағы бір жылға қалдық. Минскіде өткен кәсіпқой ансамбльдердің бүкілодақтық фестиваліне қатысып, кәсіпқой ансамбль болмасақ та, екінші орынды иемденіп қайттық. Берлинде өткен халықаралық конкурста лауреат атандық. Одақта танымал болған кезіміз. Менің Мәскеуге сұранып жүргенімді естіген, сол кездегі мәдениет министрі Еркінбеков шақырды. “Өнерде қала берсеңде, атақ береміз, жағдайыңды жасаймыз” деді. “Жоқ, болмайды” дедім. Қимаймын, дегенмен өзімше шешім шығаруым керек қой. Жолдастарыммен қимай қоштастық. Мен Мәскеуге аттанардан бір күн бұрын жігіттер автобусқа тапсырма беріп, тауға шығып қайттық. Ансамбльдің жетекшісі қылып, Мұратты сайладық. Сол күні түгелімен менің әндерімді орындады. Жылап, бір бірімізді қимай қоштастық. Осылай тағдырымыз шешілді. Басында ансамбліміздің осындай танымал болатынын Мұрат та, Бақыт та білген жоқ. Кейін бір жылдан кейін, намыс болды, ұмтылыс, мақсат болды. Шынын айтқанда, танымал болуға тырыстық. Бірақ, әрқайсымыздың жолымыз әртүрлі. Әрқайсымыз өздеріміздің тағдырымызды ойлай бастадық. Менен кейін бір жылдан соң, барабаншы жігітіміз кетті. Мұрат пен Бақытжан кәсіпқой ансамбльге кетті. Мәскеуге барсаң, бірден каңдидат болып кетпейсің ғой. Мәскеуде оқыдық, ғылым жолына түстік. Қорғадық. Міне, содан бері жоғары оқу орнында келе жатырмын.
– “Инженер болады” деген баласының ансамблъ құрып, ән айтып жүрген сәттерін ата-анаңыз қалай қабылдады? Ауылдағы ата-ананың психологиясы белгілі, ауылдағылардың әртістік деген шайтанның ісі дейтіні тағы бар.
– Оның рас. Бірақ, менің сахнаға шығып, өнер көрсетіп жүрген кездерімде ата-анам да риза болып жүрді. Арнайы Кентауға барып, орталық алаңда ән салғанымызда, бүкіл аудан, ауыл басшылығы ата-анамды көтеріп әкетті. Әке-шешемді бүкіл кентаулықтар танитын болды. Бірақ анам бір күні демалып жатқанымда жаныма келіп: “Енді әртіс боп қаласың ба?” деп сұрады. “Әртіс болайын ба?” десем, “Балам, әртіс болған соң, отбасын құру деген өте қиын. Уақытыңның көбі гастрольмен өтеді. Біздің немере сүйгіміз келеді” деді. Күлдім де: “Жарайды” деп уәде бердім. Ансамбльді тастауыма осы да себепкер болған шығар…
– Кейін өкініш болған жоқ па? Ансамбльде қала бермеппін ғой дегендей…
– Өкінішім жоқ. Техника саласында жүргенде де, абыройсыз болған жоқпын, өз бағымды таптым десе де болады. Егер жолым болмай, сәтсіздіктер боп жатса, өкінер ме едім. Әрнәрсе өз кезінде болуы керек. Бүгінгі өміріме қанағаттанам.
– Сол бір кездерді әлі де сағынатын шығарсыз…
– Әрине, сағынбағанда ше… Нағыз жастық шағымның қайнаған уақытында ансамбль құрдық “Ай-хай жиырма бес” деп жүрген шағымыз ғой. Ол кезде бір күнде, он-он бес, тіпті жиырма бес концертке дейін өткізетінбіз. Қазір әншілер бір концертке адам жинай алмайды. Ал, екі концерт өткізуге тіптен де шамасы келмейді. Біздің концерттерімізге ауылдардан автобуспен адамдар келіп көруші еді. Әлі есімде, сарайдың жаңадан ашылған кезі. Алғашқы концертімізді өткізейін деп жатырмыз. Сарайдың есіктерін Чехиядан алып келген. Ішке кіре алмаған көрермен сол есіктерді сындырып кіріпті. Бір күнде он концерт берген шығармыз. Сөйтсек, билеттеріміз студенттерге жетпей қалыпты.. Обкомның, горкомның басшылары билеттердің бәрін ағайын-тумаларына таратып берген ғой. Содан студенттер “Искусство принадлежит народу” деген лозунг алып, алаңға шығыпты. Сөйтіп, комсомолдың біраз қызметкерлерін орындарынан алып тастапты. Оның бәрін ол кезде білмейміз. Кейінірек естідік қой. Сыртымыздан адамдардың тағдыры шешіліп жатыпты ғой. Әрине, ол кездер ешқашан да ұмытылмайды ғой.
– Ән шығардым деп жатырсыз, демек, композиторлық қасиетіңіз де болғаны ғой, шамасы.
– Музыкалық қабілетім болды. Оның үстіне, нота білем. Ең алғаш 1968 жылы “Ғашықпын” деген ән жаздым. Сөзін Лұқпан жазды. Лұқпан біздің ансамбліміздің ақыны. Кейінірек “Той жыры” шықты. Бұл да екеуміздің бірлескен туындымыз. “Той жыры” қалай шыкты? Алғашында танымал ән болады деп ойлағам жоқ. Мұрат Құсайынов арамыздан ең бірінші болып үйленетін болды. Бір айдан кейін той болады. “Не сыйлаймыз?” деп ақылдастық. Жігіттердің біреуі: “Ең дұрысы, ән сыйлайық” деді. Сөйтіп, бәріміз бір ауыздан осыған келісіп тарқастық. Кейін ұмытып кетіппіз. Той болатын күні жанталасып, “Қайда?” десем, Лұқпан: “Сөзі, міне” дейді. Сөйтіп отырдым. Ән жарты сағатта шықты. “Той үстіңде” деп бердік. Бірақ, айтылды да, ұмытылды. Репертуарды әр жылы ауыстырып отырамыз. Жаңа репертуар дайындап жатқан кезде, баяғы “Той жырын” еске алдық қой. Оны да еске түсірген Мұраттың өзі. Мұрат: “Сендер маған ән сыйлап едіңдер ғой. Соны орындап көрейік” деді. Аранжировкасын жасадық. Қалай болатынын білмейміз? Өзімізге ұнап тұр. Сахнаға алып шықтық. Керерменге бірден ұнап, ел арасына тарап кетті. Қай жерге барсаңыз да “Той жыры” орындалатын болды. Авторлардың құқығын қорғайтын басқарма бар. Сол жерге барып, композиторлар, авторлар әр айдың ортасында қаламақы алатынбыз. Басында он сом болатын, кейін одан екі есе, тіпті үш есе өсе бастады. Бір-екі жылдай алып жүрдім. Бірде тіпті төрт жүзден аса ақша алдым. Барсам марқұм Әсет Бейсеуов пен Нұрғиса Тілендиев те алайын деп тұр екен. Нұрғиса ағамыздікі екі жүз сом, менікі төрт жүзден асып кеткен. “Ей, балам, бөлісу керек қой” деп қалжыңдайды. Одаққа танымал әр ансамбль әр республиканың әндерінен репертуарларын толықтырады. Сонда Қазақстанда қандай ән бар деп іздейді ғой. Көбісінің алатыны екі ән. Латиф Хамадидің “Қазақ вальсі”, екіншісі – “Той жыры”. Кейбірі “Қазақ вальсін” классикалық дейді де, “Той жырын” ұнатады. Сосын сол әнді шығарған адамға ақша төлейді. “Той жырын” Одақ көлемінде орындайды. Көбінде музыкасын орындайды. Кейбіреулер орысша орындайды. Грузиндер қазақша орыңдап шықты. Ритмі, музыкасы жақсы, сосын орындайды. Сейтіп жүріп, танымал ақын ағаларымыздың өлеңдеріне де ән жаза бастадым. Тұманбай Молдағалиев, Мұхтар Шаханов сияқты ақындардың өлеңдеріне ән жаздым. Мұхтардың да ол кезде жас кезі. Тамаша бір ән болып шықты. Кейін жинағына енгізіп шығарды. Қазір Мұхаңның өлеңіне ән жаздым деп мақтанамыз да.
– Аспирантураны бітіріп, ғылыммен айналыса бастаған кезде де ән жазып жүрдіңіз бе, әлде жұмысбасты болған соң, оның бәрі екінші кезекте қалып қойды ма?
– Ән жазбай кеткенім рас. Партияда жұмыс істедім. Күндіз-түні жұмыста жүресің. Кейде мерейтой кезінде ақсақалдар жолығып тұрамыз. Он бес жылдан кейін ансамбльдің жиырма бес жылдығында жиналдық. Жиырма бес жылдықта саксафонды орындағанымда, жігіттер “қалай ұмытпайсың?” деп күледі. Саксафонды түнде ұйқыдан тұрып та орындап бере алам.
– Бос уақыттарда аспабыңызды қолыңызға алып ойнайтын шығарсыз?
– Бос уақыт деген болмайды. 9-10-ға дейін жұмыс істейсің. Қайдағы өнер? Қазір қайта ептеп болса да, уақыт табатын болдық. Қазір үш-төрт ән жаздым. Соны шығарсам ба деймін.
– “Дос-Мұқасаннан” ескерткіш ретінде бейнефильмдер, таспалар сақталмады ма?
– “Казақтелефильм” деректі фильм шығарған. Содан біразы қалған. Бірақ, сапасы өте нашар. Бәрі бұзылып кетті. Көп әндеріміз жоқ. Уақыт болса, соның бәрін ретке келтіріп, қайта жазайық деп едім. Тіпті суреттер де көп қалмапты. Жинап-жинап бір нәрсе шығармақпыз. Биыл ансамбльге қырық жыл толады екен.
– “Дос-Мұқасанға” арнап, ескерткіш ашылады екен деп естіп едік…
– Ансамбльдің туған жері – Баянауыл. Сондықтан, сол жерде ескерткіш қоймақшы. Қырық жылдығымызға орай, күз айында тұсауы кесілмек. Сонда шақырып жатыр. “Дос-Мұқасан” ән фестивалі биыл үшінші рет өткізілгелі жатыр. Фестивальдің жүлдегерлеріне сыйлықты өзіміз тапсырамыз. Үлкен концерт қоямыз. Осы жылы үш концерт бермекпіз. Астанада, Алматыда, Павлодарда алғашқы құраммен бермекпіз.
– “Дос-Мұқасанның” ізбасары ретінде жаңа “Дос-Мұқасанды” құру ойларыңызда жоқ па?
– Міндетті түрде құрсақ, ол ансамбльден ешнәрсе шықпауы мүмкін. Дұрыс қабылданар-қабылданбас, алғашқы ансамбльмен салыстыруға болмайды. Ең қызығы, бұйрықпен ешнәрсе жасауға болмайды екен. Оның да өз уақыты болады. Ансамбль деген өзінен-өзі шығуы керек. Бізден кейін де қанша ансамбльдер шықты. Бірақ, олар бір жыл ары кетсе, үш жылдан кейін тарап кетіп жатты. Сондықтан, міндетті түрде шығарамыз деген болмайды. Аспаптарын түгелдеп, барлығына қаржы бөліп, арнайы ансамбль құрсаңыз да, адамдардың бір-біріне үндестігі сәйкес келмесе, оның болашағы болмайды. Ол үшін екі адам бірге туылуы керек. Осы ситуацияда, туылуы керек. Көп болғанда да, бір-бірімен үндесіп жатуы керек шығар.
– Өзіңіз басқарып отырған университеттен ше? Өнерпаз жастарымыздың арасынан таланттар шығуы мүмкін ғой…
– Таланттар бар. Біз университетте бірталай ансамбль құрдық. Олар не? Университеттің құрамында жүргенде шығады. Бітірген соң, кетіп қалады. Әншілер көп шықты. Дәл “Дос-Мұқасандай” болу, мүмкін қиын шығар.
– Ансамбльден кеткен соң, ғұмырыңыздың көбі университетте өтіп келеді екен. Одан басқа салаға барып көрмедіңіз бе?
– Одақ тарап, егемен болдық ғой. Алғашқы кездері көп ғалымдар жалақының аздығынан бизнеске кетті. Мен де сол уақытта бизнес жасап көрдім. Қазір миллион келеді деп жүргенде, соңында болмай қалады. Осы саладан басқа нәрсе қолымнан келмейді екен. Осы жұмыстың ең биік шыңы, ректорлық кой. Маған ең лайық жұмыс осы деп ойлаймын.
– Сізді, яғни “Дос-Мұқасандықтарды” көбіне орыс тілінде сөйлейді деп кінәлап жатады? Сол рас па?
– Мен оған келіспеймін. Орысша оқып, орысша тәрбие алғаным рас. Бірақ, қазақшаны да бір кісідей білем.
– Кеңестік тәрбиенің арқасында орысша білім алдыңыз, орысша тәрбиелендіңіз де. Қазір бұрынғы заман келмеске кетті. Бүгін Сіздің балаларыңыз қай тілде тәрбиеленіп жатыр?
– Балаларымыз үш тілде сөйлейді. Қазақша жақсы сөйлейді. Орыс, ағылшын тілін жақсы біледі.

Әңгімелескен Гүлзина БЕКТАСОВА

 – Досым Қасымұлы, алғашқы сауалымызды дәстүрлi cұpaқтaн бастасақ. Сiз осы универрситеттiң басшылық қызметiне келгенiңiзге бес жылдьң жүзi болды. Елiмiздiң техникалық саласындағы жетекшi жоғары оқу орны болып табылатын университеттiң бiлiм беру саласындағы бүгiнгi жетiстiктерiн айтсаңыз?
– Иа, бес жыл iшiнде бiраз жумыстар атткарылды деп оЙлаЙмын. Бiрiншiден, универрситеттiн сырткы келбетiн, KepKiH калыпка келлтiрдiк. Fимарапардын эстетикалык TypiH. Неегiзi, бiздiн оку орнына гимараттар жагы жетiсспеЙдi. Оку процесi ойдагыдай болуы ушiн кепптеген шаршы метр гимараттар кажст. ейтпссс, оку жуйесi калыпты жагдайда журмеЙдi. Сондыктан бiз ар мумкiншiлiктi пайдалануга тырыстык. Тiптi, жертелелерiмiзгс дейiн босаатып, оларды кайтадан курделi жендеуден EJTKiiзiп, оку проuесiне пайдалануга бергiздiк. Биыл машина жасау институтына арнайы t”имарат салып тапсырдык. Онда казiр оку проuесi журiп жатыр. Сонымен катар материалдык баазаны кетерiп жатырмыз. Спорт кешендерiн, муражайларды салып жатырмыз. Екiншi, жаббдыктау маселесi. Елiмiздiн оку орындарындагы улкен маселе, acipece бiздiН, техникалык оку орнына тан маселе – жабдыктардын барлыгы дерлiк ескiрген. ендiрiсте жаН,а жабдыктар колданылады, ал олар бiзде жок. Сол себептi бiздiн студенттер eCKi жабдыкпен окып, жумысска барганда жана жабдыкты игере алмай кииналады. Сондыктан бiз жабдыктау маселесiне кеп кеН,iл белiп, бурын мулде болмаган жаббдыктар сатып алдык. Бiрак, бул жабдыктар ете кымбат турады. ерине, алганнан кейiн жакксысын алу керек. шетеЛДlктер паидаланып жаткан жабдыктардын. ен. жаксыларын алып жатырмыз. К,ымбат. Былтыр бiзге шет елден конактар келдi. ер бес ЖЫJIда жогары бiлiм беру мекемелерi аттестациядан етедi. Сол аттестация га катысу ушiн келген шетелдiк конактардын. езi танкалып жатты. «Бiзде де мундай жабдыктар жок, сiздер калай кол жетткiздiнiздер?» дестi олар. Ушiншi, компьютеррлендiру маселесi. Бул да бiз ушiн жабдыкка енедi гой. К,азiр университетте eKi адамга бiр компьютерден келедi. Муны ете жогары ден.геЙ деуге болады. Будан артык компьюютердiн. кажетi де болмас. Муны ар екi-уш жылда жан.артып туруымыз кажет. Ком пьюютерлендiру саласындаFЫ маселе осы гана. у ниверситетiмiзде студенттерiмiздi акпараттык тердiн, кажетi де болмас. My~ы ар екi-уш жылда жан,артып туруымыз кажет. Компьюютерлендiру саласындагы маселе осы гана. Университетiмiзде студенттерiмiздi акпараттык технология тургысынан дайындау бурыннан келе жатыр. Акпараттык технология саласы бойынша ен, коп инженер-мамандар дайынндайтын бiздiн, оку орны. Ушiншi, кадр маселесi. арине, гылым докторлары, кандиидаттары кеп болса, ок.у процесiнiн. де сап асы жогары болады. Сондык.тан осы меселеге кен.iл белiп, аспирантурага TyceTiH жастардын. санын алты-жетi паЙЫЗfа кетердiк. Бул не деген сю’) Ендi екi-уш жылдан сон. соны бiтiрген жастар езiмiзге жумыск.а келедi. Жане бiз ю к.аракан басымызды оЙламаЙмыз. Университеттiн, «улттык.» деген статусы бар. Аспирантураны UIПРIi::Н ЖШ';lар uacKa да аимак,lаРt’а uapbIlI жатыр. Мамандардьщ жартысынан кебiн баск.а аймактардаrы оку орындарыньщ суранысымен даЙындаЙмыз. Казiргi натижемiз жаман емес, докторларымыздын. саны 200-ге жеттi, кандидаттарымыз БОО-ден асты. Бул ете улкен куш, мыкты гылыми потенциал деп санаЙмын. Сондыктан оку процесiнiн, сапасы ойдаrыдай деп аЙТУfа болады. Бесiншiден, шетелдiк iргелi оку орындарымен, уздiк университеттермен байланыс жасаудамыз. Осы катынастарды куушейтуге барымызды салып жатырмыз. Буурынгыдай жай кездесулер еткiзiп, кужаттарrа кол койып, бiр-екi шара еткiзумен шектелiп к.алмау керек. Олар бiзге каржылык., техниикалык. жагынан кемек колын созса, бiрiмiзбеннбiрiмiз методикалык-адicтемелiк жагынан таажiрибе алмастырсак. к.уба-куп. Маселен, биыл ОI-\Тустiк Корея екiметiнiн, шешiмiмен уш милллион доллар ессбiнде олар бiзге t’имарат салып бермекшi. Бул rимаратты бiз Акпараттык технология орталЫfЫ ретiнде ашпак.пыз. Оньщ курылысы биыл басталып, келесi жылы бiтедi. Сонан кейiн бiзге тапсырады. Жан,а fимарат Казак.стан-Корея ортаЛЫfЫ деп аталмак. Тагы да шетелдiк белгiлi Шелл, Сиеменс сынды фирмалар ер жылы жабдык жагынан жаксы кемек берудс. Олардьщ куны миллиондаfан еурога дейiн шыгып кетедi. Оньщ iшiнде ар турлi компьютерлiк баfдарламалаРfа дейiн бар. Олар ете кымбат турады. Казiр жогары ок.у орындарына енгiзiлген бакалавр, магистр, PhD жуйесiне бiз осыдан терт жыл бурын еткенбiз. адiстемелiк жаfынан шетелдiк оку орынндарыньщ тажiрибесiн де енгiзуге мумкiндiк берiп отырмыз. Маселен, PhD жуйесiне мамандарды eKi жак.ты окыту аркылы, eKi жыл озiмiзде, eKi жыл сыртта окытып дайындаудаамыз. Сонда терт жылда PhD мамандарын даЙындаЙмыз. Бесiншiден, елiмiздiн, патриот азаматтарын дайындаудагы тарбие маселесi. Сiз MYMKiH менен муны к.алаЙ далелдейсiз деп сурауьщыз MYMKiH. Мунын, далелi, сон,гы eKi жылда грант иегерлерiнiн, университетке тусу корсеткiшi бойынша бiз елiмiзде бiрiншi орында келе жатырмыз. Бурын бул жаfынан калык едiк. Бул да жетiстiк. 8йткенi, универрситеттiн. аты ШЫfа бастады, имиджi кетерiлдi. Осыган карап, жастардьщ бiздiн, университетте окыгысы келетiнiн баЙкаЙсыз. Бурын Алматы каласы мен Алматы облысынан келген стууденттермен салыстырганда шет аймактардан келген студенттер саны 15-20 пайызды гана кУраЙтын. К,азiр бул керсеткiш алпыс паЙЫЗFа жетiп ЖЫFЫЛДЫ. Ендi oCbIFaH орай жатаккханамен камту маселесi туындап отыр.
ер жылы ЖОFары оку орындары арасында рейтинг тузiледi. Осы рейтинг бойынша бiз техникалык университеттер арасында COHFbI eKi жыл бойы бiрiншi орында келемiз.
– Бiздiң елiмiздiң техникалық; бiлiм беру саласьщда улттьщ педагогика I>;алыптасты деп ойлайсыз ба?
– Техникалык бiлiм беру саласындагы ултттык ерекшелiктер деп езiмiзге кажет маманндыктарды аЙТУFа болады. Маселен, елiмiздiН, мунайы мен газы бар. Жер кыртысымызда металдардьщ ар Typi бар. Осылардын. кезiн табу ушiн не керек? Бiрiншi – геология. Баска слдерде бi:щегiдей казба байлыктар жок. Бул б0гделерден бiздi~1 аЙырмашылыгымыз. К,ай жерде не бар eKeHiH айтып беретiн FЫЛЫМ ёгеологиясыз етс киын болар eni. Оны тапканннан ксйiн жср кыртысынан шыгару керек кой. Сондыктан бiзгс тау-кен мамандыктары керек. Металдар тастардыН, iшiндс болады. ЯFНИ, жер кыртысынан алган шикiзатты тастан белiп алу керек. Бул ушiн мепUlЛУРГИЯ саласы бар. Сондыктан К,азакстан ушiн еН, керек мамандыктардын бiрi – металлургия. Содан кейiн мунай мен газ. Металл болмаа,анымен оны да жердiн. астынан iздеп табу керек. Буган да алгiндей процестер журедi. Мунай мен газ саласы бiз ушiн ете манызды. Елдiн бюджетiнiН, Т0рттен бiр БEJлiгi осы саладан TyceTiHi жасырын емес. Осы салалаРFа дайындайтын оку процестерi бiздiн универрситетiмiзде. Ал баска салалар OCbIFaH cepiK болар сервис сиякты. Олардьщ катарында акпараттык технология, экология, курылыс, саулет, экономика, Т.б. бар. Негiзгi ултымызга сай техникалык салалардан жогарыдагы терттбес саланы айтvга болаD едi.
– Казiргi кезде жастардьщ басым болiгi муунай мен газ саласында бiлiм аЛУFа “уштар. Олардьщ “ЫЗЫFУШЫЛЫfЫН бас”а да салалаРfа БУРУFа бола ма, осындай бiр бетбурыс керек сия”ты …
– Бастапк,ы кезде солай болатын. Бес-алты жыл буры н жастар мунай мен газ саласына к.ужаттарын кебiрек тапсыратын. Сосын ак.паараттык технологияны тан,даЙтын. Бул маманндар ездерiнiн, ар салага к,ажеттiлiгiн бiлетiн. Бурын осы екi-ак, сала едi. Мысалы, тау-кен, геология, металлургия салаларына жастар келмеЙтiн. Тiптi, азке~ушi e!!i. Казiр барi бул
денттерДiн, саны бул мамандык.тарда бу’ры~гы~а к.араFанда eKi есе кебеЙдi. Елбасы да елiмiздiн, басекегс к.абiлеттi елу елдiн. к.атарына ену ушiн техника саласын кетеру керек дсп жатыр. Жане бiрнеше рет аЙтты. Жастарга бул да сеп болrан шыгар. Сондыктан бiздiн, университетке жастардьщ умтылысы жак.сы деп аЙТУfа болаады. Тек к.ана жаIЩГЫ eKi салаfа емес, баск.а да салалаРfа тусе бастады.
– Жуырда “ала iJкiмдiгi инновациялык жообаларды дамыту ма”сатында жастар арасында байкау жариялады. Бул бай”аудан сiз баскарып отырган университет студенттерi де жулдегер болып жатты. Осындай жобалар бай”ауы унииверситетте откiзiлiп тура ма?
– арине. Жан,аfЫ сiз айтып отырган саиыста сегiз жулде тагайындалган болатын. Сонын, TepTeyiH бiз утып алдык.. Бул улкен керсеткiш. Сосын сiздер мык.тыларды тандаууларьщыз ушiн бiз ондай сайыстарды апдымен езiмiзде еткiземiз. Мундай сайыстар мен баййк.аулар к.ала КОJIемiнде taHa емес, республика ден,гейiнде де етедi. Бiзде технология паркi бар. Онда бiздiI-( галымдарымыз, студенттерiмiз ез зерттеулерiнiн, натижссiн, идеясын тауарга айналдыру ушiн к.аншама уакыт жумсайды?’ Алыск.а Кi::ТПi::Й-ак. к.ояЙык., осыдан бес жыл бурын галымдарымыз бiраз зерттеу ж”мысын жургiзетiн, бiрак., тауарга дейiн жеткiзе алмаййтын. Бул к.аржы жоктыктьщ салдарынан. Сонндык.тан осыган кемек керсету мак.сатында теххнопарк аштык. Жаксы идеялары, жобалары бар жiгiттердi бiздiн, профессорларымыз, ок.ыытушыларымыз басшылык.к.а алып, олардьщ жумысын тауарга дейiн жеткiзуге барын саалады. БУfан бiздiн, гана к.аржымыз емес, инноовациялык. к.ор да к.аржы жумсауы к.ажет. 8йттKeHi, бiз натижелi ж”мыстарды инновациялык, к.орга беремiз. Олар бiзге сол ушiн тандау жаасауы керек. Сондык.тан ар жылы бiз де ондай сайыстар откiзiп турамыз.
– Сiздiц ойьщызша, казiргi отандык теххника гылымынщщ децгейi кай шамада?
– Негiзi, бiздiн, галымдарымыз куштi. Оны калай далелдеуге болады? Бурын бiз Одакта болrан елмiз. Сонда Одактын, гылыми алеуетiн алып к.араЙык. Бiрiншi рет Жер сееpiriH жiберген к,ай ел? Кен,естер Одагы. Бiрiншi рет адамды гарышка жiберген кай ел? Кен,естер Одагы. Атом бомбасын шыгарган алгашк.ы ел де – Kel-(естер Одагы. Оньщ барiн галымдар дайындады емес пе? Fалымдар к.аЙдан ШЫfады? Олар ЖОfары оку орындарыньщ бiлiм беру саапасы ЖОfары болrаннан кейiн шыгады. Сонндык.тан да бiздiн, негiзгi гылыми базамыз кушшTi. Бiрак” сон,гы жылдары к.аржыландыру мееселесi бiзге кiшкене проблема туындатып, шеттелдiк fылымнан сал к.алыс к.алдык,. Мык.ты гаалымдарымыздьщ кебi шет елге кетiп калды. Егемендiк алfаннан кейiн бiзге к.иын болды юЙ. алеуметтiк жаFДай, экономикалык. жагдай иыыfЫМЫЗДЫ езiп Keni. Сол кезде кейбiр галым-
мыкты fЫЛЫМНЬЩ негiзгi мектебi бiзде к,алды. Сол себептi бiзде fЫЛЫМ нашар деп аЙТУfа боллмаЙды. Бiрак, екiнiшке орай, уздiк елдерден бiз калып калдык. Солармен салыстыра к.арасак” к.азiр рейтингтср тузiледi емес пе, сол тiзiмде бiз кырк.ыншы орындарда келемiз. Бiздегi теемен корсеткiштер адамньщ eMip суру мерзiмi, денсаулык., демократия жагынан KepiHic бередi. Осылар артк.а тартады да, бiз елулiкке ене аллмай жатырмыз. Ал fЫЛЫМИ жаfьшан елулiктiк iшiндемiз.
– Бул канагаттандырарльщ деЦI’ей ме?
– Бiздi ме? арине, бiздi он ша канагаттан- дырмаЙды. Себебi, б”рын бiз Одак. к.урамында бiрiншi болдык. емес пе?’ Ал казiр к,ыркыншы орындамыз. Оган к.уануга болмаЙды. Fылым локомотив СИЯК;ГЫ !’Ой. Fылым мен бiлiм елдi аJlfа суйреу керек.
– Сiз будан бурын Алматы энергетика инсститутында да басшыльщ кызмет ат”ардьщыз. Осы Энергетика институтында бурыннан “аалыптаск:ан бiр урдiс бар. Сырт козге аньщ байй”алады. Бул – сол институттьщ окытушылар курамы болсын, жалпы онда бiлiм алып жат”ан жастар болсын, кобi озiмiздiц “аракоздер емес. Сiз оны бiлесiз гой?
– Иа.
– Осы жагын алып “араганда сiз муньщ себебiн калай тусiндiресiз? 8зiмiзге бейiмдеу жаагьш ойластыруга, “олга алуга бола ма?
– Сiз Одак кезiндеfi тарбиенi бiлесiз. Онда кезкарас баска БОJlfан. Улттьщ саны, прапоррциясына байланысты деген сияк,ты. Б”л урдic негiзiнен тарихи жалfасып келе жаткан меселе. Кезiнде бул Энергетика институты бiздiн, Политехникалык. институттан болiнiп шык.кан. Сол кезде оньщ басшысы баск,а улттан тагааЙындалды. Студенттер окуга тусер кезде осы жаfЫН да ескередi roЙ. Басшысы баск.а улт боллганнан кейiн профессор-ок,ытушылар к.ураамына да бул жагдай асер етедi. MeHi сол инстиитутк.а кызметке жiбергенде бул маселе тiптi нашар болатын. Баск.а улт екiлдерi кеп болаатын. Сонда жумыс iстеп журген уак.ытта бул маселенi к.ОЗfаfан болатынбыз. Бiрак, бул бiр жылда езгеретiн маселе емес. Казiр бул инстиитуттьщ жаFДайы бурынгыга к.араганда сал басскаша. Дегенмен, бiздiн, оку орнымен салысстыруга болмаЙды. Бiздегi студенттердiн, казакбелiмi жартысынан астам. Казак. студентгердil-( саны 88 паЙЫЗfа жеттi. Бурын 50 пайыздан кем болатын. Бiзде тiл маселесiн енгiзуге байлаанысты кептеген ж”мыстар атк.арылды. Ал Энергетика институты казiр заманнын, ЬЩfайын баЙк.ап, олар да КОfамньщ бетбурыысына умтылып жатыр. Тарихи к,алыптаскан уррдiс бiр-екi жылда югерiп кетедi деуге кслмеЙдi. Бiрак, менiн, ойымша, алдаfЫ уакыттарда берi дурыс болады. Ол институтта энергетика мен коммуникация саласы ок.ытылады. Бул салааларда ендiрiске барсан, бiрын,fай баск.а улт екiллдерi отырады. Сондыктан оларда б”л маселе К:~зiр ол';{р~а;ь; маселе б~l;ай-~Ja ‘~рбiп~~~;р. Олар к.азак.тiлдi жак.сы мамандар дайындаfаанымен, ендiрiсте к.олданатын тiл мен термин, баРЛЫfЫ баск,аша. Сондык.тан олардьщ бiлiп турган бiлiмiнiн, езi ол жерде керек болмай к.аалады. Жастар ок.уга тусерде бул маселенi де бiлiп, ойластырып барады. Казiр тiл М<lселесi шенеунiктiк “ызметтерде, жогары о”у орынндарьщда орныга бастады. Бiрак: ондiрiсте баягы жартас – сол жартас. Бiздiц салада да бvл аньщ баЙк:алады.
– К,азiр Т<lуелсiздiк жылдарындагы токыыраудан кейiн отандьщ техника OHJIipiciH жанндандыруга бiркатар алгышарттар жасалып жаткан сиякты. М<lселен, 8скеменде чехтаррмен бiрiгiп «Шкода” колiгiн шыгарып жатыррмыз, Павлодардагы трактор жасау зауытыIIlll, жумысы кайта жандана бастады дегендеЙ … Сiз отандык техника oHJIipici озiн-озi актаЙДы деп ойлайсыз ба?
– Елiмiз жылдаН-ЖЫJlfа дамып келе жатыр. Бюджетiмiз ер жылы он паЙЫЗfа есiп келе жаттканын да керiп отырмыз. 8ндiрiссiз б\’лай котерiлмеЙдi. Б\’л – ендiрiстil~ аркасы. ерине, бiрiншi м\,най мен газ ендiрiсi. Екiншi, казiр тау-кен мен металлургия ендiрiсi “атты кетеерiлiп жатыр. Б\’лар бюджет KipiciHiIi, жартыысына ЖУЫfЫН курап отыр. Сондьщтан отанды” техника ендiрiсi езiн-езi актайды деп аЙТУfа толык негiз бар. Бiз шетелдiк улкен-улкен, бслгiлi компанияларды шакырып, солардьщ K0MeriHe жугiнiп отырмыз. Ол к\’пия смес. Буулай iCTCMece тагы болмаЙды. Казiр бiз уйрсну устiндемiз. 8з кушiмiзбен жетiстiктерге жетiп жатырмыз деп аЙТУfа елi ерте. Бiра”, бiз кеп HepceHi уйренiп алfаннан кейiн олардын. кажетттiлiгi он ша бола коймас деп оЙлаЙмын.
– Сiздер мунай-газ саласында коптеген мамандар даярлап жатырсыздар. Сол маманндардыll, копшiлiгi сiздерден Т<lлiм алып, оз сокпагын табуы керек. Бiрак, мамандар тартуга байланысты Батыс К,азакстанньщ мунай-газ кенiштерiнде бiркатар М<lселе туындаганынан хабардар боларсыз. улттык кадрлар М<lселесi шеткакпай коруде деп жатыр. TypiK, кытай компанияларыньщ мамандары оз бауырларыымызга жумыс бермеуде деп жатыр. Муны калай тусiндiресiз? Сiздер дайындаган мамандар OMiipicKe жарамай жатыр ма, казак мамандарыныll, бiлiктiлiгi шетелдiктерден калЫк па, алде? ..
– Орташа есеппен алганда, бiздiн дайындаган мамандар олардан кем емес. Бiрак бiзде журген TypiK, кытай компанияларынын екiлдерi … Ендi бiз олардын ен мыкты деген компанияларын шакырып отырмыз гой. ейтпесе, орта есеппен алганда олардьщ бiлiкктiлiгi бiрдей дарежеде. Болмаса бiз оларды шакырмайтын едiк. Жанагыдай маселелер бар. Жогарыда бiрiншi сауалынызга жауап берргенде бул туралы айтып еттiм. ерине, басстапкы уакытта бiз шетелдiктердiн жаксысы жактарын алуымыз керек. Сол себетi шаакырып жатырмыз. Ол уакытша маселе. Бiразздан кейiн олардын, саны азаяды. ОлаРДЫI{ оррнына казагымыз отырады да, он-он бес жылдан кейiн оны кайтадан ез колымызга аламыз деп санаЙмын. К,азiрше, бул маселеге уакытша болсын, шыдай туруымыз кажет. Тагы бiр кыры – бугiнде шетелдiк компанияларда тек кана бiздiн, университеттiн тулектерiн жумыска алу туралы шарттары бар. Сондьщтан коп жастар мынадай “ульщ жасайды екен. Екi-уш жыл озiнiц жергiлiктi о”у орньщда о”иды да, соцгы жылы бiздiц университетке ауысады. Сойтiп, бiздiц о”у орныньщ дипломын алып, соларга жумыс”а турады. Неге десеlliз, бiр кездерi елiмiздiц жогары 0I\Y орындары мунай мен газ сала сына жастардьщ коп TyceTiHiH бiлдi. Техникалы” базасы жок, болса да олар осындай Факультепердi коптеп ашты. Оларда ок,ытатын кадр да тапшы болды. арине, бул студенттердiц к,алтасы Алматыга келудi коте”мейтiн ,,”ын кезде жузеге аск,ан кемшiлiк. Сондык,тан техникальщ базасы болмаса, кадр тапшылыгы болса, ер университеттен мундай мамандьщтарды аша беруге тос”ауыл к,оюды III~Н!!СIPщкд:uщзарына алганы жон.
– Шет елден инвесторлар келгеннен соц олар оз мамацдарын ,желуде. Бiз олармен баасекеге тусе алатын кезде YKiMeT тарапынан шеттелдiк кадрлардьщ келуiне тосндуыл “оюга бола ма?
– Болады. Бiрак, басында булай icтеудiн. кажетi жок. АЛfашкы жылдары бiздiн. маманндарымыз олар екелген жабдыктарды кврмеген де болатын. Олар бiзде кен. таралмаfан жан.а жабдыктар екелдi. Сондыктан бiзге олардын. мамандары керек болды. Ендi бiз студентттерiмiздi солардын. жабдыктарын уйренуге вндiрiстiк тежiрибеге жiберiп, сол жан.а технология турасында диплом жумыстарын жаздырттык. Казiр студенттерiмiз олардын. технологиясын уЙрен.iп алды да, ендi олардын. вз мамандарына деген суранысы аса кажет болмай отыр. Басында шетелдiктер квп болып келген едi. Казiр олардьщ катары сиредi. Ciз айтып отырган меселе – мемлекеттiк пробблема. Сондыктан оны мемлекеттiк басшылрp да TyciHe бастады. YKiMeT басшылары олаРfа 0зiмiздiн. мамандарды жумыска алу туралы талап коя бастады. Тек ЖОfары бiлiмдi гана емес, карапайым жумысшыдан бастап. Бiздiн. университетке ер жылы жаlfаfЫ компанияялардан вкiлдср келiп, кадр iздеЙдi. Мынадай мамандар бар ма деп сураЙды. ОлаРfа квбiнееК0П тiл бiлетiндер керек. Свйтiп 0З тан.даууларын жасаfан олар бiзден мамандар алады. Бурын ер компания бiр-екi адам нан гана алаатын. Казiр он-он бес адам алатын болды. Кейбiр тулектерiмiз солардын. компаниялаарына жумыска кiрiп, солардьщ УЙfарымымен баска шет елдерге компаниянын. уекiлi болып кетiп жатыр. Мен шет елдерге жумыс бабы мен К0П ШЫfамын. Кейде ушакпен кетiп бара жатасын.. Сол кезде жанын.а жас жiгiт келiп амандасып жатады: «Ректор мырза, мен сiздiн. тулегiн.iзбiн гой» деЙдi. Мен «кайда барасын., не iстеп журсiн.?» деп сураЙмын. «Мадагаскаррдамын, ага» деЙдi. «Ойбай, ол жакта неfЫП журсiн.?» деймiн тан.калып. «Кезiнде универ-
тапсырмасымен шет елде журмiн» дейдi.Мj~~: осыган карап сен.ге КОЗfау TYCTi деп аЙТУfа ебден болады.
– Университетке келе жатып студентттерiцiзден J.\,аныш атамыз туралы сурадьщ. Кобi бiле бермейдi екен. Университетте «Оэтбаеввтапу» сабагы журе ме?
– Бул студенттердiн. кай мамандыкта окиитынына баЙланысты. Меселен, геология, тауукен, металлургия салаларында окитын стууденттерге мiндеттi турде «Сетбаевтану» сабаfЫ жургiзiледi. Ал баска мамандыктаfылаРfа фаакультатив ретiнде еткiзiледi. Университетiмiз Сетбаев атында болrандыктан, ерине, бiз БУfан улкен квн.iл белемiз. Сетбаев ~ букiл казакктьщ fалымы, мактанышы, ТУЛfасы. Университетте Сатбаев атындагы Орталык к’урылrан. Оган академик Мухтар Бакенов деген агамыз басшылык жасаЙды. Сол орталык улкен шаралареткiзiп, кептеген жумыстар аткарып жатыр. Бiрнеше кiтаптар шыгарды. «Сатбаеввтану» атты О’J<,улЫк шыгарды. EKi тiлде. Сауффде ол KiciHiH туган KYHi аталып етiледi. Буган дейiн студенттiк «Кектем» фестивалi етедi. Сол фестивалдiн жен,iмпаздары К,аныш атамыздын туган KYHi – 12-сауiрде галаконцерт К,ояды. Сол KYHi epTeHriciH улкен галымымыздын есскерткiшiнiн алдына гул коямыз …

– Сiздill омiрilliзге етене жа”ын тагы бiр !i;ы~ьщыз – онер саласы. Сiз жетекшiлiк еткен «Дос-Му”асан» ансамблiнiц “урылганына биьт “ырьщ жыл толады екен. Ендi, мьшадай сауал “ойгым келiп отыр. Сiзге онерде журген жассты” шагьщыз унай ма, елде, басшылы” “ыззметте журген “азiргi уа”ытьщыз унай ма?
– ер жастын, езiне унайтын бiр Hapceci болады .. Мысалы маган жас кезiмде енерде жургенiм унаЙтын. Казiр ендi жас келiп каллганда … Мысалга, MeHil{ онердегi салам сакксофон, гитарада ойнау едi, оны бiлетiн бооларсыз. Муны жастардын жумысы деп айтуга болады. Ал алпыска келгенiмде гитара тартып шыксам, халык онша кабылдамауы MYMKiH. Сондыктан жас кездегi енерде журуiм жастыгыммен уйлесiмдi едi. Ал жас келгенде, мынау басшылык … тек басшылык емес, бiлiм саласы маган ете жакын. «Дос-Мукасан» аннсамблiнiн курамында жургеннiн езiнде мен МУfалiм болдым, ага МУfалiм, доцент, проофессор болдым. Мен fылмии жумысымды уззген емеспiн. MeHiK негiзгi жумысым fЫЛЫМ болды да, «Дос-Мукасан» маган хобби болды. Сондыктан негiзгi жумысыммен осы биiкке жетiп жатырмын. Ал «Дос-Мукасан» аркылы бiз осындай биiкке жетемiз, танымал боламыз деп еу баста тiптi оЙлаf·ан жокпыз. Армандаган да жокпыз …
– Табиги турде озi келдi гой …
– Бул калай болды? Студенттер жатак- ханада жатамыз. Казакстаннын. ер тукпiрiндегi ауылдан жинаЛfан жiгiттер. Бiреуi Кызыл- ордадан, Жамбылдан, Семейден дегендеЙ … Барiмiз бiр бел меде жиналып отырамыз. Бiздiн еуелгi максатымыз кыздарга унау болатын. Жастардьщ журiсi белгiлi. Унаймыз дедiк, ез ортамызда ан салдык. Сосын, ой мынау жаксы екен дедi. MeHiH музыкалык кабiлетiм бар, арнайы музыкалык мектеп бiтiргенмiн. Соны пайдаланьщ жiгiтгердiн басын I<,урап, дайынндай бастадык. Тiптi, жаксы болды. ДУ кОЛ шаапалак. Берi дурыс кабылдады. Мынау жаксы екен деп тагы даЙындалдык. Намыс пайда бола бастады. Баска университеттердiн, кештерiне бардык, онда унадь/К. Сейтiп-сейтiп алыска кеттiк. Дуниежузiлiк дарежеде, Берлинде енер KepceTTiK. Кептеген шетелдiк байкаулардьщ лауреаты атандык. Ленин Комсомолы сыйлыыгына ие болдык. Одакта касiби аншiлер катаарында енер керсеттiк. Бiз ол ксзде касiби аннсамбль емес едiк. Солардын арасынан да бiз жулдеге кол жеткiздiк. Бул бiздiн, тусiмiздс де кермеген нарсе болды. Ол кезде к,азакы сыпаттTarbJ ендер аз болатын. Берi орысша едi. Казак, ансамблi болса да орысша аЙтатын. Иа боллмаса, «Битлзt”а» елiктеп агылшынша аЙтатын. Кейiн атымыз шыга бастаган кезде бiз ез жолымызды iздеуге тырыстык. MeHifI сол кездегi карекеттерiмiзге канаfаттанып отырган жерiм, жас болсак та дурыс жол таба 6iлдiк. К,азактын халык андерiн тукпiр-тукпiрден жинап, кейбiр казактын умытылган андерiн акс-шешелерiмiз бен ажелерiмiзден естiп, «К,удаша», «Ауылын ceHiII, iргелi,) сынды анндсрiн кайта жангырттык. Жане жанаша турде, саксофонмен, гитарамен оЙнадык. Бул оте тосын кабылданып, кулакка баскаша турде естiлiп, халык бiздi тобелерiне KeTepiп кеттi. Казiр бiздill, кезiмiздегiпей оеван”, жоқ_ Біз Сарайда он кун концерт берсек, он кун бойы зал толы болушы едi. Он бес кун бойы берсек те сол “айталанатын. uлi есiмде, Жамбылда жиырма кун концерт бердiк, сонда жиырма кун бойы билет жетпей, тобелес шыгып, “ыргын БОЛfан. Ал “азiргiлер бiр концертке де адам толтыра алмаЙды. Ец белгiлерiнiц озi eKi концерт “ана бере алады. Бiздiц ансамбльде ондай проблема болмады. MeHi!! айтайын дегенiм, жас кезде ерте келген танымaJlДЫЛЫ””тьщ ар”асында iшiп кететiндер де, брылып кететiндер де бар. 8зiмiздi баfалап жатн;аным, бiз жетiстiктердiц борiне жеттiк. Соган карамай, уш жылдан кейiн мен ез жолымды баска арнага бурып, вз тагдырымды шешiп алдым. TyciHeciK бе?! CeHi кай жерге барсаf( да таниды, теледидардан керсетiп жатады, раадио eHJIepiMi берiп жатады. Мен ансамбльдiн. жетекшiсiмiн. Халык муны ерекше бiледi. «Той жырыньщ» авторымын. Казiр берi тан.калады. «Неге сен сол енер жолымен кетпедiн.?» деЙдi. Бiрде министрлiк шакырып енерде калуымды сурады. Оларды да тын.дамаЙ fЫЛЫМfа келдiм. Бурын анам айтатын: «Балам, вз сокпаfЬЩДЫ тап. Бул бip кырын. болып кала берсiн. Казакта «сегiз кырлы, бiр сырлы» деген бар» деЙтiн. Соны eciMe алдым, К0П оЙландым. Бiр KYHi ортак шешiмге келдiм. Месксуге окуга жiбееpiMep дедiм. АЛ кезде берi Мескеуде окуга талпынатын. Бiрак «Дос-Мукасаннын.» аты ШЫfЫП KeTTi. АЛ кезде «Дос-Мукасан» десе «Политехниктар» деушi едi. Сол Политехниикалык институттын. атын К0тере бастаfан сон., ректордын. жiбергiсi жок. «Жiгiттер, тагы бiр жыл болын.даршы» JIeJIi. Сейтiп, eKi жыл созды. Ушiншi жыл дегенде мен ол Kicire «жiiберiн.iз, обал болады» деп eJIiM, келiеiм бердi.
– Сiз “азiр де тойга коп баратын боларсыз. Жастардьщ “уанышына «Той жыры» олi кунге айтылып жатыр. Сiз осындай ша”та “андай асерде боласыз? uлде, “улаfыцызга ciuiCTi болып кеттi ме?
– Ие, ciKicTi болып KeTKeHi де бар. Дегеннмен, ceHiн. eHiKJIi орындап жатса, жай гана орындау емес … l\,aзiргi жастар «Той жьщыньщ» авторы KiM десе, кобi айта алмаЙды. Борi «Той ЖЫПЫП\”, niTIPl1i fiiПЯJ{ ‘.:IQ:Tl\nblP qUTO;} “)ПМ?П,”!:~! Бул он хальщ aHi сия”ты “абылданып кеттi. Сондьщтан бiр жагынан н;уанасьщ, екiншi жаfынан «ой, неге бiлмейдi, авторы мен eдiM гой» дегiц келедi. Шран;, бул н;уантатын жагдаЙ. Кобici MeHi «Казан;стандьщ Мендельсон» деп атаЙды. Мендельсон «»Свадебный маршты» жазган композитор. Осы сиякты кулакка жаfатын С0здер К0П. MeHiн. тойда айтатын тосты м да даЙын. «Кымбатты жастар! Кезiнде мен жастар арасындагы ез парызымды орындаганмын. Сол елi орындалып жатыр» деп бастаймын сезiмдi. «Той жыры» ~ MeHiK мактан ТVTaTЫH eHiM. Негiзi, одан да жаксы ендер ШЫfардым, бiрак, «Той жырыньщ» жолы белек болды. Кердiн.iз бе, композиторлар ер eHHitI TarдыpЫH шыкпай турью айта алмайды. Мунын, барi халыкка баЙланысты. К,ай енiндi колдап, кетерiп кетедi? БiлмеЙсiн …
– Дос ara, жастьщтьщ еllгiмесiи “озrадьщ “ой. Жас кезiцiзде “ыздардан коп хат алrан шыгарсыз?
– ерине! «Дос-Мукасан» тек жастарымыз емес, халкымыз жаксы KepeTiH ансамбль болды гой. Баска ансамбльдерге жол ашкан ансамбль болды. <<Пионер” деген сиякты. Бурын ток гиитараны сахнага ШЫF’dрмаЙтын. Бул капиталисстердiн eHepiH насихаТГdУ саналатын. Бiз халЫк андерiн шыгардык. Халык андерi аркылы бiздi сахнага жiбердi. ерине, халыктын iшiнде бiрiншiден, бiздi жастар катты колдады. Ол кезде барiмiз бойдак едiк. Сондыктан кызздардан кеп хаттар келетiн. Басында буган ете куанып, ар хатка жауап берiп журдiк. Одан кейiн мындаган хаттар келiп, улгере алмайтыынымызды бiлдiк. Олардын берiне газеттер арркылы, теледидар аркылы жауап берiп жаттык.
– Сiз коп гастрольдерде Болдыllз •. алi де !i;Ьщырганды унатасыз ба?
– К,ыдырганда, арине, елтану, тек оз елiндi смес, баска елдсрдi бiлу, салыстыру, олардын, кандай ерекшелiктерi бар екен, калай турады екен дегеннiн барi кЫЗЫк кой. Тек маган емес, сiзге де, баскаларга да кызык шыгар. Мен жас кезiмде кеп журетiнмiн. К,ыдырганды жаксы KepeTiHMiH. К,ырыктан астам елдердi аралап шыктым. Ал казiр кыдыруга уакыт жок. Шакырулар коп. Шет елдерден келген кООнактар ездерiне шакьтып. танысып fi”й”~’-””” vрнатуды 6Т1HeДJ. Ырак оган бара алмаЙсьщ. Жылына бiр-екi рет болмаса, уаК,ыт бола бермеЙдi. Ен керек деген жерлерге гана бараасын. Алдагы уаК,ытта керегi бар-ау деген IфИИтериймен карап, мажбурлiкпен шыгасын кеййбiр елдерге. Бурынгы кызыгушылыгым калган, бiраК” мумкiндiк болмай тур.
– l\;азiр сiздердiц “атарларьщызда жас болrан азаматтардыц арасьщда билiкте отыррraHbJ, “алталысы жетерлiк. Олар 6З тойларына сiздердi ша”ырып тура ма?
– ерине, шакырады. Мен олардын кеппшiлiгiне бара алмаЙмын. Бiрак, Мурат, Бакыт, Нуртастар алi де енер саласында жур гоЙ. Олар мумкiндiк болса барып турады. Той боллсын, улкен кештерде болсын, юбилейлерде болсын бiздiн енер ужымын алi де ете жаксы кal)CI.
жерге оарса да, ·ппп, eKl-ушеУI гана оарса да куштi кабылдаЙды. Кедiмгiдей БУРЫНfЫ заман еске келедi ..
– Жалпы, билiк сферасыньщ тойлары “алай отедi?
– Билiк сферасынын. тойлары ете улкен дережеде eTeJIi (кулед/). Берi баршылык, муммкiншiлiктерi де бар. Бул белгiлi нерсе гой …
– Астамшылдьщ бай”адьщыз ба?
– Кейбiреулерi бар, астамшылык кылып 0ткiзетiн. Кейбiреулер мумкiншiлiгi болып турса да орташа кылып вткiзедi. Ойланып жаасаЙды … Сез болмасын дейтiндерi болуы керек. Казiр Елбасымыз шенеунiктерге бул туралы айтып жатыр гой.
– Соцгы уа”ытта БАJ.\,-тан, мiнберлерден коп корiнбеЙсiз. Муньщ сыры неде?
– Негiзi, квп К0зге тусе берсен. ол да он ша дурыс кабылданбаЙды. Сондыктан берi ез оррнымен болуы керек. Меселен, eKi жыл бурын университетiмiздiн. 70 жылдык мерейтойын 0ткiздiк. Сонда бул жаfынан бiраз «жоспарды» орынщ\дык кой.
– Жетпiсiншi жылдар эстрадасыньщ окiлi ретiнде “азiргi “аза” эстрадасына “ацдай баш берер едiцiз?
– Жасы келiп калrан адамдардын. кебiсi дерлiк жастаРfа кенjлi толмаЙды. Осы сал ада журген кесiби аксакалдардын. езi «мына жастар кvpтты берiн, ештен.е жок» деп байбалам саалады. Мен олармен келiспеЙмiн. ер заманнын вз YHi, ез тертiгперi болады. Соган сай енншiлер, енер ужымдары ШЫfады. Казiр ритмнiн. уакыты. Сондыктан квпшiлiкке унамаЙды. Ритмге басып кеттi, eHHiK свзiнiн. магынасы каЛfан жок деЙдi. Бiрак, MeHiK жастаРfа тiлейтiнiм, ритм керек, бiрак eHHiK сезiнде магына болса тiптi жаксы болар eJIi. Казiргi жастар – тамаша жастар’ Берi бiрдей емес, бiрак талантты жастар бар. Казак эстраадасынын. утылып жатка н жсрi – жабдык месеелесiнде.Бiз MYMKiH соны пайдалана алмай отырган ШЫfармыз. Бiздiн. дерсжемiз Ресейден кейiн калып коЙды. Ал Ресей Батыстан кейiнндеп калды. Мунын. себебi, электрондык аспапптардын. мумкiншiлiктерiн бiз пайдалана алмауудамыз. АЛ бiзде жок. Бiз алдаfЫ уакытта карржы тауып, жабдык жаfынан меселелсрдi шеешiп, олаРfа жетiп алатын болсак, онда эстра-

Алматының “Қайраты” мен Досымның “Дос-Мұқасаны” XX ғасырдың 70-жылдары қазақ елі студент-жастарының сүйіктісіне айналды. “Қайраттың” ойыны болатын күні – Орталық стадион, “Дос-Мұқасан” концерт беретін күні Ленин атындағы Мәдениет сарайы халыққа лық толатын. Ол күн арнайы белгіленбеген бүкілхалықтық мереке іспетті, лек-легімен ағылған жанкүйерлер мен көрермендер көшін ешкім тоқтата алмайтын, қалың көпшіліктің жолындағы кедергілерді жою үшін тәртіп сақшылары тыным таппай зыр жүгіретін, халыққа қызмет қылатын. Ал ауылда әрбір көшенің бір-бір командасы болатын, қақпашысы – Құралбек Ордабаев, қорғаушысы – Сейділда Байшақов, шабуылшысы – Темір Сегізбаев. Әр ауылда бір-бір ансамбль, музыкалық аспаптары – гитара, дауылпаз, көздерінде – қара көзілдірік – шетінен Досым Сүлеев. Меніңше, бұл ессіз еліктеу емес, спорт пен өнердегі екі ұжым жігерлі жастардың ұлтына деген сүйіспеншілігін оятып, қозғаушы күш бола білді. Қазақ баласы қазақ ағасына қарап өскісі келді. “Мен – қазақпын” деп мақтанғысы келді. Ұлттық рухты, ұлттық батырларды көргісі келді. Себебі қазақ халқы Совет халқына айналып бара жатты… Жаңалыққа құмар, өнер сүйген қауымның көкейіндегісін тауып, заманына сай қазақтың халық әнін аспанға әуелеткен сол кездің “сүйіктісіне”, бүгінгінің аңызына айналған “Дос-Мұқасан” ансамблінің ірге тасын қалаушысы, көркемдік жетекшісі, композитор, Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, техника ғылымдарының докторы, Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық техникалық университетінің ректоры Досым Сүлеевті асқаралы алпыстың асуына шығуымен және “Дос-Мұқасан” ансамблінің 40 жылдығымен құттықтай отырып, “Алтын Орда” газеті үшін арнайы сұхбат беруін өтінген едік, келісімін берді.
– Өнер жолына түсуіңізге ықпал еткен ата-аналарыңыз ба, әлде табиғи талантыңыз ба?
– Мен үшінші сыныпқа дейін Созақ ауданының орталығы Шолаққорғанда оқыдым. Әкем Кентау қаласына әскери қызметке ауысты. Міне, осы Кентау қаласына үйіміздің көшіп келуімен өнер жолым бастау алды десем артық болмас. Қарындасым Күләш екеуміз қаладағы жаңа ашылған музыка мектебіне қабылдандық. Ол фортепьяно, мен баян класында оқыдым. Бір қызығы, екеуміздің де үйде дайындалатын музыкалық аспабымыз болмады. Ол кезде музыкалық аспаптар лимитпен ғана дүкенге бірен-саран түседі, оны бастықтар алып қояды. Тіпті әкем үйде дәптерге сызып фортепьяно клавиштерін көрсететін, ал қарындасым жылап отырады, себебі дыбыс жоқ. Маған 5-6 айдың көлемінде, қарындасыма бір жыл дегенде музыкалық аспап тауып берді. Әкемнің балаларының өнерге деген құлшынысын өшіріп алмау үшін жалықпай іздеу салғанын қаланың бірінші басшысы да естіпті. Сірә, көмектесіңдер деп тапсырма берген-ау. Сондағы біздің “алақайлап” қуанғанымызды көрсеңіз ! Папам да, мамам да мандолинде ойнайды, ән салады, өнерге жақын болуымыз әлі күнге дейін рахатын көруіміз үйішілік қамқорлықтан бастау алған болар.
– Қазіргі күні, шынын айтсақ, республика халқы сізді ғалым-ректор ретінде ме, не болмаса “Дос- Мұқасанның” негізін салушы сазгер ретінде көбірек біле ме?
– Қазіргі биігімнен жалт бұрылып өткеніме қарасам, көзіме тұлғаланып түсетіні – “Дос-Мұқасан”. Ол – менің өмірімнің ең басты табысы. Көпшілік мені әлі күнге ректор деп емес, аты аңызға айналған “Дос-Мұқасанның” құрушысы, жетекшісі деп таниды.
– “Дос-Мұқасанның” құрылуы туралы айтып өтсеңіз.
– Қашан да студенттік шақта қызықты бір іс жасасам деген құлшыныс жетелейді емес пе. Бәрі де 1967 жылы әдеттегі студенттік әуесқойлықтан басталды. Мен баян тартатынмын. Қамит Санбаев гитарада ойнайтын, Мұрат Құсайынов ән салады. Мерекелі күндерде студент жастардың ықыласын аудару үшін екі немесе үш дауыспен қосылып ән айтып жүрдік. Айтатынымыз аралас – қазақ және орыс әндері. О бастан ансамбльге өзек болған осы үшеуіміз. Үшеуіміз де осы политехникалық институттың автоматика факультетінде оқимыз.
Қолымыз бос кезде акт залына жиналып, өзімізше репетиция жасаймыз. Аспаптарымыз нашар. Әйтеуір жастық жалынның арқасында бәріміз гитара ойнауды үйрендік. Ішінде музыкалық сауаты бар тек мен ғана. Бірінші дауыс, екінші дауыстарды өзімше бөлемін. Қай жерде қалай ойнау керектігін репетиция кезінде ұштай түсеміз. Ескі “Рекорд” дейтін радиомыз болатын. Дыбыс күшейткішіміз сол. Сым темірлерден жалғап өзіміз жасап алғанбыз. Көрші факультетте оқитын Александр Литвинов дейтін жігіт барабанда ойнайтын. Соны тобымызға қосып алдық. Қалғандары біртіндеп кейін қосылды.
– Ансамбльдің атын кім қойды?
– 1967 жылы студенттік құрылыс отрядының құрамында Павлодар облысының Баянауыл ауданындағы Торайғыр ауылына барып үй салдық. Кеңес Одағы кезінде социалистік елдер арасында студенттік құрылыс отрядтарын алмастыратын дәстүр болатын. Сол жылы бізбен бірге Будапешт университетінің студенттері жұмыс істеді. Біз салып бітірген құрылыстың бірі Мәдениет сарайы еді. Соның ашылу салтанатында концерт бердік. Жұрттың бәрі аяғынан тік тұрып құрмет көрсетті. Венгр достарымыз да риза. Содан іле-шала венгр студенттерінің жетекшісі Янош Карпати деген жігіт тосыннан ұсыныс айтты: “Сендердің ансамбльдеріңнің аты “Дос-Мұқасан” болсын!” Біздер алғашқыда аң-таң болдық. Ешқандай мағынасыз бұл неғылған сөз дейміз. Янош жіктеп түсіндірді. Дос – Досымның, Мұ – Мұраттың, Қа – Қамиттің, Сан – Саняның аттарының басқы буындары екен. Александрды бәріміз Саня дейтінбіз. Оның шын аты Александр екенін Янош қайдан білсін. Бірақ оның сол кездегі американдық “Лос-Парагвайос”, “Лос-Анжелес” сияқты топтардың атауына еліктеп ойлап тапқан “Дос-Мұқасан” аты бізге де ұнады. Кейіннен соншалықты құлаққа жағымды, мағынасы түсінікті қазақы сөзге айналып кетті, жатырқаған ешкімді көрмедік.
– Әндеріңіздің шығу тарихына, сазгерлігіңіз жөнінде айтып өтсеңіз.
– Әуелі ең танымал әнім “Той жырының” шығуына тоқталайын. 1973 жылдың қазан айында әріптесіміз Мұрат Құсайынов үйленетін болды, қалыңдығы – Сөбира. Ансамбль мүшелері ақылдасып, тойға көрімдік жасау жөнінде бір шешімге келе алмай әбігерге түстік, ән де шығармақшы болғанбыз. Ұлықпанға өлеңін жазуды тапсырдық. Одан кейін бұл күнделікті тіршілік ағымымен ұмытылып кетті. Тура белгіленген күні, той басталардан төрт-бес сағат бұрын Ұлықпан “Мынаны көрші” деп өлең ұсынады. Енді бұдан түк те шықпайды ғой деген сыңайлы ренішпен қағазды қолыма алып оқып ем, сөздері ұнап қалды. Сол жерде көкейіме көптен бері мазалап жүрген бір әуен келе қалды. “Тоқта, тоқта! Гитарамды әперші!” деймін. Қағазға қарап ыңылдап айтып көріп ем, бір жақсы дүниенің нобайы пайда болды.
Содан екі сағат репетиция жасап нобайын жөнге келтіріп алдық. Ықшам аудандар жақтағы “Ласточка” мейрамханасында ән алғаш жұртшылық алдында орындалды. Мұрат пен Сәбираға арнаған әніміз көпшілікке қатты ұнады. Аты өзінен-өзі “Той жыры” болды да кетті. Ал 1974 жылы 1 мамырда ән сол кездегі “Лениншіл жас” газетінің бірінші бетінде басылды. Ел арасына тарап кетті. Қай жерге барсаңыз да осы ән орындалатын болды. Авторлардың құқығын қорғайтын басқарма бар. Сол жер қаламақы береді, он сомнан басталған қаламақы екі-үш жылда 400 сомнан аса бастады. Бірде барсам, марқұм Әсет Бейсеуов пен Нұрғиса Тілендиев те қаламақы алайын деп тұр екен. Нұрғиса ағамыздыкі 200 сом, менікі 400 сомнан аса, сондағы ағамның “Ей, балам, бөлісу керек қой” деп қалжыңдағаны есімнен көтпейді.
– Ол тұста даңқтарыңыз қазақ елінен асып Кеңес Одағына жайылғаны есте.
– “Дос-Мұқасан” ансамблінің табысы өз шығармашылығында қазақтың ұлттық әуенінің қаймағын бұзбай сақтай алуында болды. Ұжым Батыс музыкасына еліктеп кеткен жоқ. Қандай заманға сәйкес жаңа ізденістерге барсақ та, өнердің ұлттық сипатын сақтауға аса маңызды мән бердік. Сондықтан халық әндерін уақыт талабына сай өңдеп, жаңаша тұрғыдан ұсына білу – біздің табыстарымыздың басты кілті. “Ел мақтаған жігітті қыз жақтайды” деп халық даналығында айтылғандай, қоғамдық орта да бізді марапаттаудан кет әрі бола алмады. Халықтың “Дос-Мұқасанға” құштарлығы ғажап болатын. 1973 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атандық. Сол жылы Белоруссияның Минск қаласында эстрада әртістерінің одақтық байқауы өтетін болды. Сол кездегі республика Мәдениет министрі Жексенбек Еркінбеков мені өзіне шақырып алды да: “Осы байқауға қатысқыларың келе ме, жібертейін”, – дейді. Мен дереу келістім. Сөйтсек, ол байқауға тек кәсіби өнер ұжымдары ғана қатысады екен ғой. Министр “Дос-Мұқасан” – кәсіби ұжым” деген анықтаманы қолымызға ұстатты да, сәт-сапар тіледі. Барсақ, өңкей ығай мен сығайлар. Ең қызығы, сол бәсекеде көптеген кәсіби ұжымдарды артқа тастап, екінші жүлдені жеңіп алдық. Бұл шын мәнінде сенсация болатын Кейін ансамбліміз Берлинде өткен жастар мен студенттердің дүниежүзілік фестиваліне қатысты. Мен көркемдік жетекшісі болдым, фестивальде “Дос-Мұқасан” шын мәнінде танылып, лауреат атанды. Жеңіс- талантты жігіттердің ізденісіне берілген баға болды.
– Ансамбльдің жастарды ұлт- жандылыққа тәрбиелеуде өзіндік орны сезіліп тұрғандай, осыған мысал келтіре аласыз ба?
– Сұрағыңа қаншалықты нақты жауап болатынын қайдам, мына бір оқиға есімнен кетпейді. Сібірде әскери борышын өтеп жүрген Ержан деген жігіттің хаты әлі күнге есімде. “Дос- Мұқасанның” әндері оны азаптан, бәлкім, тіптиі ажалдан аман алып қалғанын айтады. Армиядағы “дедовщина” қанат жая бастаған кез еді ғой. әндері оны азаптан, бәлкім, тіптиі ажалдан аман алып қалғанын айтады. Армиядағы “дедовщина” қанат жая бастаған кез еді ғой. Ротадағы жалғыз қазаққа төңірегіндегілер күнде тиісіп, ұрып-соғып күн көрсетпейді екен. Бүкілодақтық радиодан берілген “Дос-Мұқасанның” әндерін кездейсоқ естіп қалған Ержан “Бұл – біздің қазақтың ансамблі” деп қуана секіргенде, ән әуеніне қайран қалып еліккен төңірегіндегілер жігітке “әлімжеттік” жасап қоқаңдауын сол күннен бастап тоқтатқан көрінеді. Осы оқиғадан кейін Ержан бауырым ыстық ықыласпен, зор тебіреніспен хат жолдапты. Мұндай жайттар кеудемізде шығармашылық отын үрлеп, патриоттық сезімдерімізді қамшылайтын.
– Даңқты “Дос-Мұқасаннан” ғылымға кетуіңізге не себеп болды?
– 1973 жылы мәскеудің болат пен қоспалар институтының аспирантурасына баратын мүмкіндік туды. Екі ойлы болып жүргенімде анамның сөздері түрткі болды да, оқуға аттанып кеттім. Кетерде достарыммен ақылдаса келе орныма Мұрат Құсайыновты қалдырдық. Кейін “Дос-Мұқасан” кәсіби ұжымға айналды. Алайда ансамбль гастрольдерге жиі шығып, ізденістерге уақыты қалмады. Стиль бұзылды, репертуар көп жаңара қоймады. Мұның бәрі ансамбльге кері әсерін тигізді.
– Бір кезде өзіңіз студент болған, ансамбль құрған ірі оқу орнындағы басшылық қызметке дейінгі еңбек жолыңызға қысқаша тоқталсаңыз.
– Қазақ политехникалық институтына 1965 жылы студент болып табалдырығын аттаған болсам міне, 40 жылдан аса оның қабырғасынан алысқа ұзай қойған жоқпын. 1978 жылы Мәскеуде кандидаттық диссертация қорғаған соң, политехникалық институтта партком хатшысының орынбасары, Алматы қалалық партия комитетіңде жоғары оқу орындары бөлімінде жұмыс істедім. Алматы энергетикалық институтында (ол политехникалық институттан бөлініп шыққан болатын) проректор болдым. Білім және ғылым министрлігінде жоғары оқу орындары департаментін басқардым, Үкіметте де жұмыс істеп көрдік. Тәуелсіздіктің алдыңғы жылдарында ептеп бизнестің де дәмін татқаным бар. Жоғары оқу орындарының проблемалары маған жақсы таныс. Бүкіл оқытушы- профессор кадрларын танимын, әрі іштей білемін деп айта аламын. Сондықтан бұл салада мен өзімді судағы балықтай сезінемін. Менің басқарудағы стилімнің басты қағидалары – адамгершілік, біліктілік, жауапкершілік.

Сұхбаттасқан Жабал ШОЙЫНБЕТ

“Алтын Орда” РТА-ның ұжымы қазақтың аяулы ұлдарының бірі, “Дос-Мұқасан” тобының кезіндегі мүшесі, қоғам қайраткері, ҚР-чың Чехия Республикасындағы төтенше және өкілетті елшісі Шәріп Омаровтың мезгілсіз қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасына, туған-туысқандарына достарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

Әйгілі ансамбль 40 жылға жуық уақыттан бері ұлттық рухымызға қызмет етіп келеді.

Марат ТОҚАШБАЕВ
“Президент және Халық,”
– Құрметті Досым Қасымұлы, Сізді қалың жұртшылық “Дос-Мұқасан” ансамблі арқылы жақсы таниды. Өнеріңіздің арқасында абырой-атақ биігіне ерте көтерілдіңіз. Оның салмағы ауыр болған жоқ па?
– Атақ-абыройдың салмағы ауыр болғаны рас. Көзге ерте іліккен көпшілікке жастай танымал болған жастар үшін бұл тіпті қиын сынақ. Қолпаштауды көтере алмай ішіп кететіндер де болады. Достықты ұмытып, жастық көңілдің ақ кептерлерін қоқыс шұқылаған қара қарғаларға айналдырып алғандарды да көрдік. Атақ қуып адасқандар да болды. Өз басым сол кезеңдерден ауытқымай, айнымай тура өткеніме қуанамын. Бұған себепкер болған – Анам. Қуаныш келсе аспайтын, реніштерде саспайтын Анам: “балам, өнер өмірдегі әуестігің болсын, оны басты мақсат тұтпа. Оқуға түсердегі басты мақсатынды жоғалтпа!” деген-ді. Сондықтан болар өнер мен үшін тек хоббилік сипатта болды.
– Өнер Сізге не берді?
– Өнер менің өмірімнің өзегі болмаса да шын мәнінде ол маған бәрін берді. Жиырмадан жаңа асқан тұсымда атым шықты. “Дос-Мұқасанның” атағы дүрілдеп тұрғанда аяғымыз жерге тимейтін. Сол өнердің арқасында өмірдің талай баспалдақтарын артқа тастап, ректорлық дәрежеге көтерілдім деуге де болады. Біздің Ұлттық техникалық университетімізде 3 мыңға жуық оқытушы-профессор еңбек етеді. Мен өзімді солардың ең ақылдысы деп санаймаймын. Бәлкім мүмкіндіктері бізден де зор, ақыл-ойы тіпті терең, ғылыми алымдылығы қуатты талай жігіттер бар шығар. Алайда олар жұртқа беймәлім, ресми орындар да біле бермейді. Ал біздің атымыз әрқашан да алдымыздан есік ашып отырды.
– Өмірдегі ең басты жетістігіңіз не?
– Қазіргі биігімнен артыма қарасам, көзіме тұлғаланып түсетіні – “Дос-Мұқасан”. Ол менің өмірімнің ең басты табысы. Көпшілік мені әлі күнге ректор деп емес, аты аңызға айналған “Дос-Мұқасанның” құрушысы, жетекшісі деп таниды. Ондай абыройға жеткізген еңбек, талпыныс, намыс.
– “Дос-Мұқасанның” құрылуы туралы аңыз бен ақиқатты ажыратып беріңізші.
– Сол күндерді ойласам, сағынамын. Ол 1967 жылы студенттердің әдеттегі әуесқойлықтарынан басталды. Мен баян тартатынмын. Хамит Санбаев гитарада ойнайтын, Мұрат Құсайынов ән салады. Әдеттегі студенттік туған күндерде қыздардың көзіне түсу үшін қызық болсын деп екі немесе үш дауыспен қосылып ән айтып жүрдік. Айтатынымыз қазақ және орыс әңдері. О баста ансамбльге өзек болған осы үшеуіміз. Үшеуіміз де осы политехникалық институттың автоматика факультетінде оқимыз. Қолымыз бос кезде акт залына жиналып, өзімізше репетиция жасаймыз. Аспаптарымыз нашар. Әйтеуір жастық жалынның арқасында бәріміз гитара ойнауды үйрендік. Ішінде музыкалық сауаты бар тек мен ғана. Кезінде Кентаудағы музыка мектебінің баян класын бітіргенмін. Бірінші, екінші дауыстарды өзімше бөлемін. Қай жерде қалай ойнау керектігін репетиция кезінде ұштай түсеміз. Ескі “Рекорд” дейтін радиомыз болатын. Дыбыс күшейткішіміз сол. Сым темірлерден жалғап өзіміз жасап алғанбыз. Көрші факультетте оқитын Александр Литвинов дейтін жігіт барабанда ойнайтын. Соны қатарымызға қосып алдық. Қалғандары біртіндеп кейін қосылды.
– “Дос-Мұқасан” атауы қайдан шықты?
– Бәлі, оның атының шығуы өзінше бір қызық. 1967 жылы студенттік құрылыс отряд құрамында Павлодар облысының Баянауыл ауданындағы Торайғыр ауылына барып үй салдық. Кеңес одағы кезінде социалистік елдер арасында студенттік құрылыс отрядтарын алмастыратын дәстүр болған. Сол жылы бізбен Будапешт университетінің студенттері бірге жұмыс істеді. Біз салып бітірген құрылыстың бірі Мәдениет сарайы болатын. Соның ашылу салтанатында концерт бердік. Жұрттың бәрі аяғынан тік тұрып, құрмет көрсетті. Венгр достарымыз да риза. Содан іле-шала венгр студенттерінің жетекшісі Янош Карпати деген жігіт желпініп тұрып ұсынысын айтсын: “Сендердің ансамбльдеріңнін аты Дос-Мұқасан болсын!”. Біздер аң-таңбыз. Ешқандай мағынасыз бұл неғылған сөз дейміз. Янош жіктеп түсіндірді. “Дос – Досымның, Мұ – Мұраттың, Қа – Қамиттың, Сан – Саняның” аттарының басқы буындары екен. Александрды бәріміз Саня дейтінбіз. Оның шын аты – Александр екенін Янош қайдан білсін? Бірақ оның сол кездегі америкалық “Лос-Парагвайос”, “Лос-Анджелес” сияқты топтардың атауына еліктеп, ойлап тапқан “Дос-Мұқасан” аты бізге де ұнады. Сол атау әлі күнге жанымыздың жалауындай. Шынтуайтында, оның төркіні әлгінде айтқанымыздай Будапеште.
– Үлкен сахнаға шыққан кез есіңізде ме?
– Әрине, есімде. Ол кезде Қазақ политехникалық институтында студенттердің шығармашылығына арналған түрлі байқаулар жиі ұйымдастырылатын. Бірақ белгілі бір жүйеге түсе қоймаған. Кейін “Көктем-69″ , “Көктем-70″ дейтін фестивальдар өткізу дәстүрге айналды ғой. Ол біртіндеп қалалық деңгейге көшті. Сөз арасында айта кетейін, бұл дәстүр әлі күнге жалғасып келеді. Оқу орнының сол кездегі ректоры Әшім Омаров ағамыз да көңіл бөліп, көмектесіп отырды. Жаңадан құрылған ансамбльге республика Мәдениет министрлігі қол ұшын созып, сол кездегі аса қымбат электрондық аспаптар сатып әперді. Кәсіби ұжымдардың өзінің қолы жете бермейтін аспаптардың біздің қолымызға тиюі жастық жігерімізді жалындатып, ізденістерімізді құлшына жүргізуге итермеледі. Студенттік жарыстардың жеңімпазы ретінде біздің өнерімізді Қазақ теледидары таспаға түсіріп, көгілдір экран арқылы көрерменге ұсынды. Біздің үлкен сахнамыз осыдан басталды.
– “Дос-Мұқасанның” қатары кейін толықты дедіңіз ғой. Оның қалыптасуына ықпал еткен жігіттер туралы айта кетсеңіз.
– “Дос-Мұқасанға” өнерге бейім студенттер іріктеудегі менің басты талабым – тек жақсы оқу болатын. Бәріміз жатақханада тұрамыз, соған қарамастан іріктеуге қатаң назар аудардық. Бос орынға қәдімгідей таңдау жасалынатын. Көктемгі өнер байқауы кезінде өзімізге керек деген желеумен декандары Саня Литвиновты бізге жібермей қойды. Оның орнына барабаншы іздеуге тура келді. Юрий Ким сол таңдауда жеңімпаз болып қатарымызға қосылды. Ол кейін “Дос-Мұқасанда” барабаншы болды. Ансамбльге Лұқпан Сыдықовтың, Осмадияр Мақановтың, Нұртас Кұсайыновтың, Мейірбек Молдабековтың, Сағаділдә Қасеновтың, Құдайберген Боқтықовтың келуі қәдімгідей желпініс енгізді. Өмір болған соң бірі келіп, бірі кетіп жатады емес пе! Бас гитарашы Сағаділдә Қасеновтың орнына Шәріп Омаров келді. Ол комсомол ұйымының хатшысы болатын. Біздің репертуарымызды түгелдей жатқа біледі екен. Таңдауда ол өзінің жан-жағынан ансамбльге лайық екендігін көрсетті. Құрманай Әжібаева мен Тасқын Нәрібаева әлпештеген гүлдеріміз болды.
– Ол тұста даңқтарыңыз Қазақстаннан асып, одаққа жайылғаны есте.
– “Дос-Мұқасан” ансмблінің табысы оның шығармашылығының бірегейлігінде болатын. Ұжым батыстың музыкасына еліктеп кеткен жоқ, оның ең басты ерекшелігі өнердің ұлттық сипатына басты мән беруі. Халық әндерін уақыт талабына сай өңдеп, жаңаша тұрғыдан ұсына білуі оның табыстарының басты кілті болды. Халықтың “Дос-Мұқасанға” құштарлығы ғажап еді. Сондықтан да болар 1970 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанды. Сол жылы Беларуссияның Минск қаласында эстрада әртістерінің одақтық байқауы өтетін болды. Сол кездегі республика Мәдениет министрі Жексенбек Еркінбеков мені өзіне шақырып алды да: “Осы байқауға қатысқыларың келе ме? Жіберейін!” деді. Мен дереу келістім. Сөйтсек, ол байқауға кәсіби өнер ұжымдары ғана қатысады екен ғой. Министр “Дос-Мұқасанды” кәсіби ұжым деген анықтаманы қолымызға ұстатты да, сәт-сапар тіледі. Барсақ, өңкей ығай мен сығайлар. Ең қызығы сол бәсекеде көптеген кәсіби ұжымдарды артқа тастап, екінші жүлдені жеңіп алдық. Бұл шын мәнінде сенсация болатын.
Кейін ансамбліміз Берлинде өткен Жастар мен студенттердің дүниежүзілік фестиваліне қатысты. Мұндай фестивальдарға КСРО делегациясы елеулі дайындықтармен қатысатын. Берлин фестиваліне Қеңес одағынан 20 өнер тобы қатысса, соның біріне қазіргі Қыздар педагогикалық институтының ректоры Шәмша Беркімбаева сол кездегі комсомол жетекшілерінің бірі ретінде басшылық жасады. Мен көркемдік жетекші болдым. Фестивальда “Дос-Мұқасан” шын мәнінде танылып қайтты, лауреат атанды. Жеңіс талантты жігіттердің ізденісіне берілген баға болды.
– Сол 70-ші жылдардың жұлдыздары қайда екен?
– “Дос-Мұқасанға” жастар іріктеуде оқуының жақсы болуы туралы талабымыз олардың өмір жолында айтарлықтай әсер еткен сияқты. Лұқпан Сыдықовтың емтихандарда алатын бағасы кілең бес еді. Бүгіңде ол Қ. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің проректоры. Құдайберген Боқтықов – техника ғылымдарының докторы, Осмадияр Мұқанов – химия ғылымдарының докторы, Мейірбек Молдабеков студент кезінде лениндік стипендиат болса, қазір академик, Сағаділдә Қасенов – Көксу ауданының әкімі, Шәріп Омаров – Қазақстанның Чех Республикасындағы елшісі.
– Ансамбльдің нағыз дүрілдеген шағында есте қалған бір қызық оқиғаны бөлісер ме едіңіз?
– Небір қызық оқиғалар болды ғой. Соның бірін айта кетейін. Сібірде әскери борышын өтеп жүрген Ержан деген жігіттің есімі әлі есімде. Ол “Дос-Мұқасанның” әндері өзін азаптан, бәлкім тіпті ажалдан аман алып қалғанын айтады. Әскердегі “дедовщина” қанат жая бастаған кез еді ғой. Ротадағы жалғыз қазаққа төңірегіндегілер күнде тиісіп, ұрып-соғып күн көрсетпейді екен. Бүкілодақтық радиодан берілген “Дос-Мұқасанның” әндерін кездейсоқ естіп қалған Ержан “бұл қазақтардың ансамблі” деп секіргенде ән әуеніне қайран қалып еліккен төңірегіндегі жігіттер қорлауын сол күннен бастап тоқтатқан. Осы оқиғадан кейін Ержан бізге зор тебіреніспен хат жолдапты. Мұндай жайттар кеудемізде шығармашылық отын үрлеп, патриоттық сезімдерімізді қамшылайтын.
– Өміріңізге үлкен ықпал еткен ұстаздарыңыз бар ма?
– Жалпы менің өмірімде жақсы ұстаздар көп кезікті. Кентауда мектепте оқып жүргенімде кларнет, саксафон үйреткен Ғабдрахман Файзоллаев деген ұстазыма алғысым көп. Осы университеттің кафедра меңгерушісі Тұрсын Омарұлы Сәлібаевтың есімін де айрықша атар едім. Институт парткомының мүшесі болғандықтан сөзі өтімді болатын. Сөз арасында айта кетейін, ол Жамал Омарованың туған інісі. Өнерге бір қадам жақын кісі. Тұрсын аға біздің пәтер алуымызға, ғылыми жұмыстармен айналысуымызға көп септігін тигізді. Ол кісіге деген алғысымыз әлі күнге шексіз.
– Бақыт деген не?
– Оның формуласы жоқ. Бақыт деген сірә қанағат сезімі болса керек.
– Достықты қалай бағалайсыз?
– Достық адам өмірін нұрландыратын үлкен сезім ғой. Елуден асқан кезінде дос табу қиын. Ал жас кезден қалыптасқан достық өмір бойы сақталады. “Дос-Мұқасан” құрамындағы жігіттер сол кездің өзінде-ақ отбасыларымызбен араласып кеткен едік. Сол достығымыз әлі күнге жалғасып келеді.
– Сіз “Дос-Мұқасаннан” кетуіңізге не себеп болды?
– 1970 жылы Мәскеудің Болат пен қоспалар институтының аспирантурасына баратын мүмкіндік туды. Екі ойлы болып жүргенімде анамның сөздері түрткі болды да, оқуға аттанып кеттім. Кетерде достармен ақылдаса келе орныма Мұрат Құсайыновты қалдырдық. Кейін “Дос-Мұқасан” кәсіби ұжымға айналды. Алайда ансамбль гастрольге жиі шығып, ізденістерге уақыты қалмады. Стиль бұзылды, репертуар көп жаңара қоймады, мұның бәрі ансамбльге кері әсерін тигізді.
– Бір кезде өзіңіз студенті болған, ансамблін басқарған оқу ордасында қазір ректорсыз. Университетті басқарудағы стиліңіз қандай?
– Бұл сала маған етене таныс. Политехникалық институттың 1965 жылы студенті болып табалдырығын аттаған болсам, міне, 40 жыл бойы оның қабырғасынан алысқа ұзай қойған жоқпын. 1978 жылы Мәскеуде кандидаттық диссертациямды қорғаған соң политехникалық институтта партком хатшысының орынбасары, Алматы қалалық партия комитетінде жоғары оқу орындар бөлімінде жұмыс істедім. Алматы энергетикалык институтында (ол Политехникалық институттан бөлініп шыққан болатын) проректор болдым. Білім және Үкіметте де жұмыс істеп көрдік. Тәуелсіздіктің алдыңғы жылдарында ептеп бизнестің дәмін татқаным бар. Жоғары оқу орындарының проблемалары маған жақсы таныс. Бүкіл оқытушы профессор кадрларын танимын әрі оларды іштей білемін деп айта аламын. Сондықтан бұл салада мен өзімді судағы балықтай сезінемін. Менің басқарудағы стилімнің басты қағидалары – адамгершілік, біліктілік, жауапкершілік.
– Университеттің Сіз басқарған тұстағы жетістіктері ретінде нені атар едіңіз?
– Мен ең алдымен университеттің сыртқы бет бейнесін жаналауға күш салдым. Ішін де уақыт талабына сай әрледік. Студенттер өздері оқитын жерін мақтан ететін болуы керек. Бұл рухты көтереді. Университетте 11 институт жұмыс істейтін болды. Жаңа бес қабатты ғимарат салынды. Жабдықтау мәселесі ойдағыдай шешілуде. Қымбат болса да алудамыз. Бізде үш студентке бір компьютерден келеді. Кадрлар сапасы жақсаруда. Ғылыми гранттар бес есе өсті. Инновациялык технологияға көңіл бөлінуде. Қашықтықтан оқыту, бакалавриат, магистратура орнықты. Студенттер ғылыми жұмыстарға көптеп тартылатын болды. Қазақстанда грантпен түсетін студенттер саны ең көп оқу орны – ҚазҰТУ. Былтыр бізге 2700 студент грантпен түсті. Жоғары оқу орындары арасындағы рейтинг бойынша біз екі жылдан бері бірінші орындамыз.
– Университеттің ең танымал жұлдызы “Дос-Мұқасан” болды да, қалған жетістіктері айтыла бермейді. Сол туралы айта кетсеңіз.
– Расында да техникалық жоғары оқу орнының мақтан тұтар жұлдыздары көп. Есімдері елге танымал ғалымдар: Ақжан Машани, Өмірхан Байқоныров, Шахмардан Есенов, Евней Букетов, Өмірбек Жолдасбеков осы университетте ғылыми жұмыстармен айналысты. Сондай-ақ, әдебиет пен мәдениеттің, спорттың қалың қауымға танымал талай өрендері біздің мақтанышымыз. Айталық, жазушылар: Ілияс Есенберлин, Медеу Сәрсекеевтің, ақындар: Иран Ғайып пен Қасымхан Бегмановтың, талантты әнші Бекболат Тілеуханның осында оқығандығын екінің бірі біле бермейді. Ал волейболдан олимпиада чемпионы, еңбек сіңірген спорт шебері Валерий Кравченко, классикалық күрестен әлем чемпиондары Амангелді Әбсаттаров пен Владимир Бакулин, Эвересті бағындырған Қазбек Уәлиев пен Эрвант Илинский осы біздің университетте тәлім алған.
– Сізді бүгінде қазақтың “Мендельсоны” атап жүр ғой. Аты аңызға айналған “Той жыры” қалай туды?
– 1973 жылдың қазан айында әріптесіміз Мұрат Құсайынов үйленетін болды. Қалыңдық осы күнгі келіншегі Сәбира. Ансамбль мүшелері ақылдасып, тойға көркем жиһаз сатып алмақ болыстық. Ән де шығаратын болғанбыз. Лұқпан өлеңін жазуға тиісті еді. Одан кейін бұл күнделікті тіршілік ағымымен ұмытылып кетті. Тура белгіленген күні той бастардан 4-5 сағат бұрын Лұкпан “мынаны көрші” деп өлеңін ұсынды. “Енді бұдан түк те шықпайды ғой” деген ренішпен қағазды қолыма алып оқып ем, сөздері ұнап қалды. Сол жерде көкейіме бір әуен құйыла жөнелсін. “Тоқта, тоқта, гитарамды әперші” деймін. Қағазға қарап ыңылдап айтып көріп ем, бір жақсы дүниенің шеті қылтиды. Содан екі сағаттай репитиция жасап, нобайын жөнге келітіріп алдық. Ықшамаудандар жақтағы “Ласточка” мейрамханасында ән алғаш рет жұртшылық алдында орындалды. Мұрат пен Сәбираға арнаған әніміз көпшілікке қатты ұнады. Аты өзінен-өзі “Той жыры” болды да кетті. Ал 1974 жылы 1 мамырда ән сол кездегі “Лениншіл жас” газетінін бірінші бетінде басылды.
– Ал, Досым Сүлеевке ғашық болған қыздарда есеп жоқ шығар. Жарды қалай таңдадыңыз?
– Қыздардың назарының тыс қалдық деп айта алмаймын. Бізбен танысқысы келетіндер әдетте көп болатын. Тіпті жігіттерден “қыздарға қалай ұнауға болады?” деген сипатта хаттар келетін. Ешкімге ұқсамау үшін өзінше болуға тырыстық. Шаш қойдық, бірақ бәрі-бір біз кедей едік. Қазіргідей демеуші дегеннен мүлдем хабарымыз жоқ. Сахнаға шығатын киім тіккізудің өзі бізге үлкен күшке түсетін. Мәскеуде аспирантураның 2-курсында оқып жүргенде үйлендім. Оған да анамның ақылы себеп болды. Келіншегім Людмила Бәйдібекқызымен міне, 30 жылдан астам уақыт өмірдің ыстық-суығын бірге кешіп келеміз. Жолдасым осы университетте доцент, физика ғылымдарының кандидаты. Бір ұл, бір қызымыз бар. Қызымыз Гүлмира – психолог, ұлымыз Ержан – аспирант, ағылшын, қытай тілдерін жетік біледі. Қазір екеуінен екі немереміз бар.
– Қазіргі жастардың бойында Сіз байқаған артықшылықтар мен кемшіліктер қандай?
– Бұрын жас ұрпақ тәрбиесінде белгілі бір жүйе болатын. Бүгінде ол жоқ. Тәрбие жұмыстарында кемшілік жетіп-артылады. Жастардың көбінің бас жібі өзінің қолында. Мұның зиянды жақтары баршылық.
– Сіздің өзіңізге әлдебір құпиялылық дарытатын әйгілі қара көзілдірігіңіз қайда кеткен?
– Мектепте 11 сыныпта оқып жүрген кезімде көзімнің көруі нашарлады. Көзәйнек киейін десем жараспады. Ансамбль құрып, талаптанып жүрген кезімде, көптеген достарым “танымай өтіп кеттің” деп ренжитін. Оған көзімнің көру нашарлығы себеп еді. Көзәйнек тағып жүрсең, профессорға ұқсап тұрасың деп тағы да қағытады. Сөйтіп жүргенде өзі қара түсті әрі көздің көруін жақсартатын колорматик көзәйнекке қолым жетті. Бүгін ойлап қарасам, дәл сол көзілдірік маған өзіндік имидж сыйлаған көрінеді. Қазір әдеттегі көзілдіріктерді пайдаланамын.
– Әндеріңіздің ішіндегі өзіңізге ұнайтыны қайсысы?
– “Жан досым”. Кезінде оны Құраманай Әжібаева орындайтын. Одан кейін “Той жыры”, “Алматы түні”, “Бақытқа барар жолда”. Сосын Т.Молдағалиевтің сөзіне ән жазу ұнайды.
– Әлгінде тұрмысымыз кедей болды деп жатырсыз. Ол кезде өнер адамдарының жағдайы тәуір еді ғой…
– “Дос-Мұқасанның” атағы дүрілдеп, біздің әндеріміз тарала бастаған тұста танымал сазгерлердің бірі авторлық құқық жөніндегі комитетке тіркелу керектігін еске салды. Сөйтсек, біздің әндеріміз орындалған радио, теледидар, сауықханалардан түсетін ақша осы комитетке түседі екен. Мен тіркелгеннен кейін ай сайын 250-400 сом мөлшерінде қаламақы алып тұратын болдым. Бұл біздің материалдық жағдайымызды көтеруге көмектесті.
– Қазіргі жас сазгерлерден кім ұнайды?
– Уақыттың тапшылығынан жас сазгерлердін шығармашылығын үнемі қадағалап отыруға уақыт жетпейді. Сондықтан бұл сұраққа кесіп-пішіп ешнәрсе айта алмаймын.
– Бос кезіңізде немен айналысасыз?
– Бос уақыт бола бермейді, мүмкіндігіне қарай жексенбі күндері Шымбұлақта тау шаңғысын тебемін. Ауық-ауық аңшылықпен де айналысатыным бар. Қазір жаңа әндер жазуға деген құштарлық оянып жүр.
– Досеке, әңгімеңізге көп рахмет. Сізден әлі де талай жақсы әндерді күтеміз.

№10 (3792), 25 қаңтар, бейсенбі 2007 жыл
Иә, коммерциялық емес Sеіmаг Sосіаl Fund ұйымының бастамасымен мүсінші Эдуард Казарянның “Битлз” тобына арнаған ескерткіші алдымен Абай атындағы опера және балет театры жанындағы саябаққа, сосын Республика сарайы жанына орнатылмақ болды. Бірақ газетіміз арқылы бұл бастамаға өнер зиялылары қарсы шығып, “ливерпульдік төрттікке” арналған ескерткіштің нақты орнын әлі күнге таба алмай жатыр. Қазір бастамашыл топ кіші сәулеттік ескерткішті 28 гвардияшы-панфиловшылар саябағына жақын араға (Абай атындағы ҚазҰПУ маңайына) немесе бұрынғы “Аққу” кафесі жанына (Бөгенбай батыр – Панфилов көшелері қиылысындағы гүлзарға) орнатпақ болып жүгіріп жүр. Тіпті олар бұл іске Семей полигонынан зардап шеккендердің жанашыры, Еуропарламенттің мүшесі Струан Стивенсонды да тартыпты деп естиміз.
Оқырмандарымызға белгілі, Э.Казарянның жасап біткен мүсінінде – Джон Леннон гитарамен орындықта отыр және оның артында Пол Маккартни, Джордж Харрисон және Ринго Старр түрегеп тұр. Сондай-ақ олардың мүсіндегі бейнесі нақты бойларымен алынған. Ал мүсін күмістен құйылған.
Енді “Битлз” шыққан Ливерпуль қаласы жөнінде бір ауыз сөз. Бұл қала Ирланд теңізіне құятын Мерси өзенінің екі жағында орналасқан. Пир-Хед жағалауындағы Ройял Ливер-Билдинг мұнарасында қала символы- Ливер құсының бейнесі көрінеді. Сондай-ақ әлі күнге дейін Ливерпуль шіркеуі сақталған. Оның жанында 1960 жылы сәуірде Джон Леннон мен Стюарт Стаклифф өз достарына “Біз топтың атын “Битлз” деп қоямыз!” деп жариялады. Ал жалпы “Битлз” өз туған қаласына “Penny Lane” және “Strawberry Fields” деген екі әндерін арнады. Бұл сингл 1967 жылы 17-ақпанда жарыққа шықты. Осы орайда “Алматы түні” деген керемет әнді айтқан өзіміздің “Дос-Мұқасанға” неге ескерткіш орнатпасқа?.. деген ұсыныс туындайды.

Бетті әзірлеген – Құттыбек АЙМАХАН